GÓPfréttir
forsíða

Klķpu-
sagan:
Heinz
er ķ
vanda

 Lawrence Kohlberg (1927 – 1987).

Kohlberg var bandarķskur sįlfręšingur, fęddur ķ Bronxville ķ New York. Hann starfaši sem prófessor viš hįskólann ķ Chicago og viš hįskólann ķ Harvard. Hann var mešal annars fręgur fyrir rannsóknir sķnar į žróun sišferšisžroskans. Viš žaš notaši hann klķpusögur og spurši višmęlendur um žeirra mat.
Hann setti fram hugmyndir um sex sišferšis-stig į žremur sišferšis-skeišum ķ žroskaferli mannsins. Žroski hvers einstaklings fer af einu stigi upp į žaš nęsta uns aš žvķ kemur aš hann fer ekki hęrra.
Flestir eru strandašir žegar komiš er į 4. stig.
Žaš į viš um öll stigin aš sį sem er į žvķ stigi getur ekki skiliš röksemdafęrslu efra stigs - nema žaš sé ašeins af nęsta stigi fyrir ofan hans. Naušsynlegt er aš gęta žessa žegar börnum er lišsinnt - og hafa ķ huga žegar hlżtt er į eša blandast ķ sišręna umręšu fulloršinna sem oftast mį gera rįš fyrir aš séu į 3. - 4. stigi. 

• Gerš hefur veriš sś athugasemd viš framsetningu Kohlbergs aš hśn sé karlmišuš og frįbrugšin hugsun kvenna.
• Algengt er aš einstaklingar hagi sér og dęmi svo sem žeir vęru stigum nešar eša ofar en žeir venjulega virka svo aš žaš vekur athygli višstaddra. Žroskamunurinn kemur žį ekki ķ ljós fyrr en röksemdanna er óskaš - sjį hér fyrir nešan. Hverjum manni er einnig hęgara aš vera į hęrra stigi žegar mįliš snertir ekki hann sjįlfan į neinn hįtt.
• Hógvęra óskin er aš vilja vera sem oftast og sem lengst į sem efstu stigi - en gera sér grein fyrir aš allir hrapa nišur skalann į ögurstundum. Žį er mikilvęgt aš įtta sig fljótt į žvķ, bišjast afsökunar og reyna aš lįgmarka skašann.

• 1. stig - Foršast refsingu og hlżša
  Rétt eša rangt męlist eftir žvķ hvort žvķ fylgir refsing. Žaš sem skiptir mįli er aš fį žaš sem óskaš er įn hugleišinga um hvaš annar žarf eša hvaš honum finnst. Óhlżšni er ekkert mįl ef unnt er aš komast upp meš žaš įn žess aš hljóta refsingu fyrir.

• 2. stig - Ég fę mitt og žś fęrš žitt
  Rétt eša rangt tekur miš af eigin žörfum - og eigin afleišingum. Vaknaš hefur hugmyndin um aš ašrir hafi einnig og stundum ašrar óskir. Hęgt er aš hjįlpa öšrum ef žaš leišir til žess aš ég fę mitt.

• 3. stig - Góši pilturinn - góša stślkan
  Įkvaršanir teknar til žess aš glešja ašra, sérstaklega valdafólk samfélagsins. Mikilvęgt er aš višhalda góšum venslum meš žvķ aš deila meš öšrum, treysta og leita eftir gagnkvęmu trausti. Sekt og sakleysi getur fariš eftir ętlan hegšandans.

• 4. stig - Lög og reglur
  Einstaklingurinn lķtur į samfélagiš ķ heild žegar hann leitar sér višmišana um hvaš skuli teljast rétt eša rangt. Hann lķtur į reglur sem ósveigjanlegar og telur žaš skyldu sķna aš fara eftir žeim.

• 5. stig - Samfélagslegur samningur
  Einstaklingurinn gerir sér grein fyrir žvķ aš reglurnar eru samkomulag viškomandi hóps um hegšun sem honum hentar. Ķ öšrum menningarheimi eru ašrar reglur. Hann gerir sér grein fyrir žvķ aš reglur eru sveigjanlegar og žeim mį breyta ef žęr uppfylla ekki lengur žarfir samfélagsins.

• 6. stig - Umhyggni
  Einstaklingurinn dregur sjįlfur fram meginreglur sem honum eru undirstöšuatriši mannlegra samskipta og sem ašrar reglur heyri undir. Hann hefur sett sér eigin sišferšisramma og getur žvķ tekiš įkvöršun um aš brjóta višteknar reglur ef hegšun samkvęmt žeim brżtur žann ramma. Dómur um rétt eša rangt framferši tekur óhjįkvęmilega miš af kringumstęšum hegšunarinnar. Sišferšismatiš įkvaršast af sjįlfstęšu mati innan rammans.

Vel er žekkt sś śtgįfa sögunnar sem Lawrence Kohlberg notaši til aš kanna sišferšilega stöšu svarenda.

Hśn er svona:

Heinz, eiginmašur veiku konunnar, hefur fariš til allra sem hann žekkir til aš fį lįnaš fé en tókst ekki aš safna $ 1.000 - helming žess sem hann žarf fyrir skammtinum.

Hann fór til lyfjafręšingsins og sagši honum aš konan sķn vęri aš deyja en lęknarnir teldu lķklegt aš henni mundi batna ef hśn fengi žetta dżra lyf. Hann hefši hins vegar engin tök į aš greiša nś nema helminginn, $ 1.000, en baš lyfjafręšinginn um aš annaš hvort lękka viš hann veršiš į žessum eina skammti - eša leyfa honum aš greiša afganginn sķšar.

Lyfjafręšingurinn sagši:  Nei! Žetta er lyf sem mér tókst aš finna upp. Žaš hefur tekiš mig langan tķma, mikla vinnu og mikiš fé. Ég verš aš selja žaš svo dżrt aš ég nįi aš borga aš lokum allan minn kostnaš.

Heinz hefur fyllst örvęntingu. Hann sér engin önnur rįš en aš brjótast inn ķ verslun mannsins til aš stela litlum skammti af lyfinu handa konunni sinni.

Er žaš rétt hjį Heinz aš brjótast inn og stela lyfinu? (Mundir žś gera žaš?)

Hvers vegna? - eša hvers vegna ekki?

Hér aš nešan eru nokkur dęmi um mögulegar röksemdafęrslur - sem flokka mį til hinna sex stiga:

Eša:

Heinz ętti stela lyfinu vegna žess aš žaš er ašeins $ 200 virši - en ekki žess sem lyfjafręšingurinn krafšist.  Heinz hafši meira aš segja bošist til aš borga fyrir žaš - og hann stal engu öšru.

Eša:

Heinz ętti ekki aš stela lyfinu vegna žess aš fangelsi er hręšilegur stašur sem mundi sennilega valda honum meiri ömurleika heldur en missir konunnar.

Eša:

Heinz ętti ekki aš stela lyfinu vegna žess aš žaš er ljótt aš stela og hann er ekki glępamašur. Hann reyndi allar löglegar leišir. Enginn getur žvķ įfellst hann.

Eša:

Heinz ętti ekki aš stela lyfinu vegna žess aš lög banna mönnum aš stela. Žaš er žvķ ólöglegt.

Eša:

Heinz ętti ekki aš stela lyfinu vegna žess aš vķsindamašur hefur rétt til į sanngjörnum launum. Žótt konan hans sé veik gefur žaš honum ekki rétt til aš stela.

Eša:

Heinz ętti ekki aš stela lyfinu, vegna žess aš ašrir geta haft jafnmikla žörf fyrir lyfiš og lķf žeirra eru jafn mikilvęg.