Jón Bjarnason, blaðamaður á Þjóðviljanum:

Haraldur Jónsson prentari segir frá

f. 18. júní 1888

Með
síðasta
þættinum
ritaði
hann
þennan
formála:

Jón Bjarnason, blaðamaður á Þjóðviljanum, ritaði eftirfarandi minningarþætti eftir samtölum sínum við Harald Jónsson.
Sem formála að síðasta þættinum skrifar Jón:

Nú er komið að sögulokum.
Efnis vegna hefðum við eins vel getað skrifað nokkur bindi á jólamarkað (án þess að bregða til Hagalínskrar eða Kristmannskrar aðferðar), svo mikið er enn ósagt, en hvorttveggja er að Haraldur hefur litla löngun til að tala um sjálfan sig og ég naumast tíma til slíkra skrifa eins og stendur.

Okkur hefur verið á það bent að þar sem Haraldur endursegir sögu er hann heyrði gamlan mann segja af sjóslysi, sé það ekki rétt að einn hafi komist af. Þeir hafi verið tveir og hvorugur borinn í útihús. Ennfremur að Þórarinn Guðmundsson hafi ekki farist einn á báti. Hörmum við Haraldur báðir þessi mistök.

Að lokum þökkum við svo þann áhuga og ánægju sem margir hafa látið í ljós með þessa þætti. Haraldi ber það þakklæti því ég vona að orðalag hans hafi komist til skila.

Að lokum þakka ég Haraldi prentara Jónssyni fyrir ánægjulegar viðræður nú og margar ógleymanlegar stundir í Víkingsprenti í gamla daga.

Rabb þetta enda ég svo með orðum Helga, sonar Haraldar, sem ég að vísu hlustaði ekki á og hef því fregnað frá öðrum. Helgi hafði ásamt kunningjum sínum á Akureyri setið við gleðskap fram á nótt og gerðu þeir það meðal annars til skemmtunar að hver um sig lýsti ætt sinni. Þegar allir höfðu innt þá skyldu af hendi nema Helgi sat hann þögull og færðist undan - en sagði loks:

Mín ætt var ei fædd í veisluglaum
né vergang heldur þó fátæk væri og smáð.
Hún átti sér engan stærri né dýrlegri draum
en deyja frjáls og prúð - og engum háð.

Þá höfðu prentarar því engin réttindi nema viðurkenningu frá vinnuveitanda og prentarafélaginu. Þess vegna voru prentarar þá aldrei látnir taka próf."

Prentarar eru vanastir því að setja annarra orð og hugsanir. Það er þeirra ævistarf. Það er þó síður en svo að þessi stétt manna hugsi ekki sitt. Oft eru þeir snjallari að orða hugsanir sínar en mennirnir sem leggja þeim til handrit til setningar. Í prentarastéttinni hafa verið áglætir rithöfundar. Nægir þar að minna á Jón Trausta en samt hafa prentarar yfirleitt verið hlédrægir á sviði prentaðs máls.

Við hittum nú gamlan prentara að máli, Harald Jónsson, og það er einmitt hann sem mælti orðin í inngangi þessarar greinar. Haraldur hóf prentnám í Ísafold á tíma Björns Jónssonar ritstjóra, hann var í Þjóðviljaprentsmiðju Skúla Thoroddsen, var prentsmiðjustjóri á Eyrarbakka og svo framvegis, - en

- engar málalengingar, - við snúum okkur beint að Haraldi sjálfum.

Fátækt
og basl
hjá al-
menn-
ingi

Ég er fæddur 18. júní 1888 að Klöpp í Selholti - eins og þá var dagt í Reykjavík. Þá var enginn Brekkustígur en nú er þetta hús nr 14 b við Brekkustíg.

Foreldrar þínir gamlir Reykvíkingar?

Faðir minn var Jón Hinriksson frá Blönduholti í Kjós og móðir mín Karítas Ólafsdóttir frá Skrauthólum á Kjalarnesi. Ég var því bæði Kjósarostur og Kjalarneskjúka - en þannig var tekið til orða þegar ég var krakki - um þá sem áttu föður úr Kjósinni og móður af Kjalarnesi.

Var almennt velgengi eða fátækt í Reykjavík á þeim árum?

Blessaður vertu! Hjá almenningi var fátækt og basl. Það var aðallega lifað á sjónum hér í Reykjavík - og ef hann brást var ekkert til að lifa á. Það væri hægt að segja margt frá því bæði heiman frá mér og öðrum.

Ekkert
til
fyrir
mat

Einusinni vorum við heima matarlaus. Það hafði ekkert fiskast og við krakkarnir hálföskrandi af hungri. Pabbi fór út og þegar hann kom aftur sagði hann að Ólafur á Bakka hefði róið og komið með hlaðið skip. Fjöldi fólks hefði beðið um í soðið og hann hefði selt ýsuspyrðuna á 35 aura. Þá spurði ég mömmu hvort ekki væru til 35 aurar. Svarið var nei. Það var ekki hægt að kaupa ýsuspyrðu í matinn.

Einusinni var pabbi á vertíð suður í Garði. Hér fékkst þá ekkert úr sjó. Það var ekkert til að borða heima, nema hvert okkar fékk hálft soðið þorsktálkn og sinn sopann hvert af kaffi á undirskál. Þannig leið heil vika en þá rættist úr þessu. Við vorum þá fjögur talsins en urðum alls sjö.

Á þeim árum þurfti tíu ár til að vinna sér sveitfesti. Og af því mamma og pabbi hlóðu niður börnum, eins og sagt var um þau, en áttu ekkert nema fátækt, þá vann bæjarstjórnin að því öllum árum að koma pabba burt úr bænum, taka heimilið upp og tvístra því, en það vildu foreldrar mínir allra síst.

Allir vissu um ástandið á heimilinu þegar pabbi og mamma lögðust, því þá var Reykjavík lítill smábær.

Daginn sem pabbi og mamma lögðust kom maður frá fátækranefndinni og bauð pabba peninga. En þó ekkert væri til þá neitaði pabbi því - en kvaðst vera þeim þakklátur ef þeir gætu útvegað manneskju til að sinna börnunum gegn því að hann borgaði það þegar hann kæmist á fætur. Því neitaði fátækrafulltrúinn. Það var ekki hægt með nokkru móti.

Hversvegna vildu þeir lána peninga en neituðu að útvega konu til að annast börnin!

Það er augljóst. Það var til þess að ná tangarhaldi á fjölskyldunni til þess að tvístra henni.

Pabbi var vanur að vinna af sér prestsgjöldin og ljóstollinn með því að rista ofan af fyrir Jóhann Þorkelsson vestur í mýri þar sem hann var að rækta sér tún. Þegar skömmu eftir að fátækrafulltrúinn var farinn kom presturinn. Erindi hans var að tilkynna pabba að hann yrði undanbragðalaust að fá prestsgjöldin greidd í peningum ÞÁ STRAX!

Pabbi svaraði því að slíkt væri ekki til að nefna því hann hefði enga peninga til að borga með og auk þess hefði hann ætlað að vinna þau af sér með ofanafristu og skurðgreftri eins og venjulega.

Prestur segir að það geti ekki orðið nú. Hann verði að fá þetta greitt í peningum. Hann segist vera með plagg uppá vasann sem fátækranefndin hafi skrifað upp á og þá þurfi faðir minn ekkert að vinna af sér ef hann undirriti þetta skjal. En pabbi þvertók fyrir að udirrita það - og varð klerkur að fara við svo búið. 

Pabbi lagði allan sinn fisk inn hjá Bryde og hafði jafnframt alla sína úttekt hjá honum. Fyrir Bryde-verslun var þá Ólafur Ámundason. Seinna fengum við að vita að í þetta sinn höfðu að minnsta kosti tveir úr fátækranefndinni farið til Ólafs og harðbannað honum að lána Jóni Hinrikssyni agnarögn, hvorki af ætu né óætu!

Ólafur hafði í fyrstu gengið um gólf þar til hann hafði snúið sér að þeim og sagt:

Jón Hinriksson hefur aldrei svikið mig og alltaf staðið í skilum og ég lána honum eins lengi og hann þarf á því að halda - hve lengi sem það verður - og það þýðir ekki að tala meira um það.

Þar með var lokið í það sinn tangarsókn veraldlegs og kirkjulegs valds  í því augnamiði að koma pabba burt úr bænum.

Fenguð þið að svelta afskiptalaust?

Áður en móðir mín giftist hafði hún verið vinnukona hjá Pétri biskupi Péturssyni og Sigríði Bogadóttur konu hans. Þau hjónin höfðu frétt að foreldrar mínir hefðu bæði lagst og um fjögurleytið þennan dag sendu þau kvenmann til að annast heimili okkar og jafnframt mat og annað sem helst þurfti. Jafnframt þessu útveguðu þau föður mínum vist á spítalanum hjá Scierbeck landlækni, létu flytja hann þangað og fengu Schierbeck til að lækna mömmu heima. Þetta allt veittu þau endurgjaldslaust.

Treystirðu þér til að sitja í skipinu ef við göngum undir þér út í það?

Pabbi hélt nú það!

Svo leiddu þeir hann í skipið og úr því aftur fyrstu vikuna sem róið var.

Pabbi hafði valda áhöfn en þótti sjókaldur. Það var verið stanslaust að það sem eftir var af sumrinu og út haustvertíðina. Fyrstu tvær vikurnar var róið alla daga, líka á sunnudögum. Þegar haustvertíð var lokið, en þá réru héðan 100 - 200 skip, var pabbi hæstur yfir vor-, sumar og haustvertíðirnar samanlagðar þótt stór hluti af sumrinu félli úr. Þetta sögðu mér hásetarnir og aðrir formenn seinna. Pabbi minntist aldrei á það. Hann talaði helst ekki um sjálfan sig.

Svo ég víki aftur að því sem ég sagði áðan - þá var vinátta og tryggð Sigríðar, konu Péturs biskups, við mömmu ekki endaslepp. Eftir að Sigríður var komin til Danmerkur til dóttur sinnar brást það ekki að með fyrstu ferð Láru frá Kaupmannahöfn eftir nýárið kom hlýtt og gott bréf frá Sigríði til mömmu ásamt peningasendingu. Og því hélt Sigríður Bogadóttir áfram meðan hún lifði.

Það lifðu yfirleitt allir á sjó í Reykjavík á þessum árum. Svo mátti heita að landvinna væri engin nema þegar millilandaskipin komu og svo voru einstaka menn fastamenn hjá verslununum.

Þegar skipin komu fékk pabbi alltaf vinnu hjá Bryde þegar hann var í landi því hann skipti við Bryde-verslun. Og einu sinni sem oftar þegar þeir voru að skipa í land var pabbi um borð við vinsuna (vinduna) eins og það var þá kallað. Hún var handsnúin með tveimur sveifum og mig minnir að það væru tveir eða þrír látnir ganga á hvora sveif. Einu sinni þegar þeir voru búnir að lyfta einhverju þungu stykki til hálfs upp úr lestinni gerðist eitthvað um borð í uppskipunarbátnum við hliðina á skipinu sem olli því að allir hlupu frá sveifinni - nema pabbi. Hann var óviðbúinn og var að færa aðra höndina þegar þeir slepptu svo sveifin slóst á vinstri handlegginn og tvíbraut hann. Hann neytti þá allrar orku hægri handar og tókst að halda sveifinni kyrri og kassanum uppi - en beint undir, niðri í lestinni, voru tveir menn að bisa við kassa sem átti að lyfta næst.

Svo var farið með pabba í land og honum sagt að fara heim en hann neitaði því - til að halda dagvinnulaununum - og heimtaði að fara út í pakkhús og stafla fiski. Og það gerði hann - með hægri hendinni - en batt hina upp áður.

Ekki hefur hann lengi getað unnið handleggsbrotinn?

Nei. Pabbi vann svo ekki meðan brotið var að gróa. Mamma var nýstigin af sæng þegar þetta kom fyrir en fór samt í eyrarvinnu og bar kol á bakinu allan daginn. Þá bar pabbi barnið á heila handleggnum til hennar í vinnuna til þess að láta það sjúga um leið og hann fór með matarbita handa mömmu.

Þannig gekk þetta nokkurn tíma. Pabbi hafði þá ekkert kynnst Geir gamla Zoega. Einu sinni þegar hann var að fara niður Vesturgötuna og gekk með hendina í fatla - en án þess að nokkuð hefði verið gert í beinbrotinu því það voru engir peningar til. Brydeverslun skipti sér ekkert af þessu þótt pabbi hefði brotnað í vinnu fyrir verslunina. Jæja, - einu sinni þegar pabbi er að fara niður Vesturgötuna kemur Geir út á búðartröppurnar og kallar:

Hum humm. Klöpp, Klöpp!

- en sá var vandi Geirs að kenna menn við bæina eða húsin sem þeir áttu heima í. Pabbi ansar samt engu. Geir kallar þá aftur:

Hinriksen!

En pabbi svarar ekki heldur.

Jón Hinriksson! Talaðu við mig! - kallar Geir þá.

Pabbi staðnæmist þá og Geir spyr hvort ekkert hafi verið gert að brotinu. Pabbi segir honum það og segir Geir þá:

Þú kemur með mér Jón. Við förum til Jónassens. Það gengur ekki að láta þetta vera svona. Þá batnar þér aldrei.

Þeir fara saman til Jónassens og þegar þangað er komið segir Geir:

Hu! Jónassen. Þú gerir við handlegginn á honum Jóni og ég borga þér það.

Jónassen gerði að handleggnum og brotið greri. En eftir þetta áfall varð pabbi að hætta sjóróðrum og fór að vinna í landi - og þá mikið hjá Geir gamla - og alveg síðast.

Hann var rúmar þrjár álnir á hæð og eftir því þrekinn - svo að ég er ekki líkur honum! Þórður á Neðra-Hálsi í Kjós, en hjá honum hafði pabbi verið vinnumaður, hélt því fram við Björn Jónsson ritstjóra að faðir minn hefði venjulega afkastað tveggja manna verki í vinnu.

Ég heyrði þetta einu sinni af tilviljun meðan ég var stráklingur að læra í Ísafoldarprentsmiðju og kom inn á skrifstofuna til Björns að sækja handrit. Þórður á Hálsi var þá staddur inni og segir við Björn:

Hvaða drengur er þetta? Mér finnst ég kannast við svipinn.

Björn sagði honum hver ég væri.

Já,  sagði Þórður. Ég kannaðist við svipinn!

Hann sagði þá að faðir minn hefði verið tveggja manna maki og því til sönnunar að hann hefði alltaf rist torf á við tvo - en það hefði verið vandi sinn að gefa torfskurðarmönnum vel ít í kaffið - og þá hefði það aldrei brugðist að Jón hefði skorið á við þrjá! Meira heyrði ég ekki því ég fór út þegar ég hafði tekið við handritinu sem ég var að sækja.

Ég heyrði aldrei neitt slíkt hjá pabba sjálfum því hann talaði aldrei um sjálfan sig. Og væri honum hælt þrætti hann fyrir það og fór að tala um annað.

Ég var sendur í skóla sjö ára gamall 1895 enda þótt það væri ekki venja að börn færu í skóla fyrr en þau væru orðin tíu ára.

Hvar var þessi skóli?

Ég var fyrst í skóla í Framfarafélagshúsinu. Það var beint upp af Bakkastígnum. Nú nr. 51c á Vesturgötunni. Þar var þá útibú frá barnaskólanum sem þá var enn í núverandi lögreglustöð við Pósthússtræti. Veturinn eftir fór ég í Miðbæjarskólann sem þá var tekinn til starfa.

Hvernig gekk í skólanum?

Það gekk sæmilega. Og svo var það síðasta haustið sem ég var í skóla að ég var settur í 4. bekk c - en í þeim bekk var ég búinn að vera tvo vetur - svo ekki voru nú framfarirnar!

Hvernig stóð á þessari langdvöl þinni í sama bekk?

Ég skal bráðum segja þér frá því. Haustið áður - þegar verið var að raða í bekkinn - segir Morten Hansen skólastjóri við mig:

Jæja, Haraldur minn. Þú hefðir nú átt að fara í 5. bekk en það er ekki hægt. Það er svo fullt þar - en við sjáum til að hausti.

Þegar ég hafði verið settur í sama bekk í þriðja sinn og við höfðum mætt nokkra daga í bekknum kemur Morten í bekkinn og spyr hvað ég sé gamall. Ég svara því:

Þrettán ára og það stendur til að sækja um fermingarleyfi fyrir mig.

Þetta er ljótt - segir hann. Þetta var meira axarskaptið að setja þig í þennan bekk í þriðja skiptið! Í fyrra hefðir þú átt að fara í 5. bekk. Hvað þá núna. Nú hefðir þú átt að fara í 6. bekk. En það er ekki hægt. Það er svo fullt. Það er líka þröngt í 5. bekk. En það er einn 5. bekkur sem mætti haga svo til að þú fengir pláss. Það er 5. bekkur d.

Þá rís upp kennarinn sem var í þessum tíma, Guðlaug Arason - þekktust undir nafninu fröken Arason og hrópar:

Á nú að setja hann Harald í 5. bekk d með öllum heldri manna börnunum!

Morten svarar að það sé ekki um annað að ræða. Þá espast kerlingin, veður á söxum og lætur móðan mása til að koma í veg fyrir að slík óhæfa verði gerð og bendir Morten Hansen rækilega á það að slíkt geti ekki komið til mála. Ég sem væri á sauðskinnsskóm, bláfátækur ræfill í bættum fötum! Slíkt og annað eins gæti ekki átt sér stað!

Morten hætti að ansa henni og fór að sinna öðru. Þegar hann hafði lokið því og bjóst til að fara út úr bekknum leit hann til mín og sagði:

Þú manst það Haraldur að þú mætir á mánudaginn í 5. bekk d.

En kerlingin hélt áfram í taugaspennu sinni að rausa um þessa óhæfu út allan tímann. Það var lítið lært í tímanum þeim! Fröken Arason kenndi skrift og var skriftartími flesta daga.

Á mánudaginn eftir mæti ég svo í 5. bekk d - og fröken Arason kemur að venju í bekkinn í skriftartíma.  Hún byrjar þá strax að hneykslast á því að sjá mig í þessum bekk. Fer eins og að afsaka sig við börnin útaf því að ég skuli vera kominn í þennan bekk þar sem ég sé til skammar innan um góð börn!

Þannig heldur hún áfram að nöldra á hverjum degi fram eftir vikunni en þá skorar hún á drengina að láta það aldrei sjást til sín að þeir séu að leika sér með mér.

Þá stökkva þeir fram úr bekkjum sínum Daníel Halldórsson, sonur Halldórs Daníelssonar bæjarfógeta, og Þorvaldur Thoroddsen, sonur Þórðar læknis og hafði hann orð fyrir báðum, að láta háttvirtan kennara vita að í hvert skipti sem þeir viti af Haraldi í grenndinni þegar þeir séu að leik þá fari þeir og nái í hann . Og - enn fremur að þegar þeir fari í boltaleik á Geirstúni sæki þeir Halla heim til sín.

Þá var fröken Arason nóg boðið!

Og hvernig endaði þetta?

Ekki man ég hvort ég var rúma viku í bekknum. Þá kemur Morten Hansen aftur í bekkinn og segir:

Þú verður nú, Haraldur minn, að fara aftur niður í 4. bekkinn sem þú varst í. En það eru ekki mín ráð. Það eru aðrir sem ráða því.

Fröken Arason hafði þá gripið til sinna ráða - farið til betri borgaranna, fengið frúrnar á sitt mál og þær síðan skippt í sína menn og þeir aftur kippt í sína spotta hjá skólanefndinni um að uppræta þetta hneyksli. Ég frétti síðar að í hin skiptin hefði það verið fröken Arason sem kom í veg fyrir að ég færi upp úr bekknum á eðlilegum tíma.

- Hvers vegna var kerlingunni svona illa við þig?

Fröken Arason var alltaf meinilla við mig. Hvort því muni hafa valdið sauðskinnsskórnir mínir, bættu fötin eða einhver önnur dulin ráðgáta - það veit ég ekki. Hitt veit ég, að hún sat alltaf um að koma á mig nótu til að draga frá vitnisburði mínum. En - ég var þó alltaf fyrir ofan miðjan bekk. Hærra komst ég ekki vegna kristindómsins. Henni tókst þó ekki nema einu sinni að koma á mig nótu.

Hvað gerðir þú þá af þér?

Það var þegar ég gleymdi að kaupa skrifbók. Þegar slíkt kom fyrir fengu krakkarnir alltaf að skjótast upp til Mortens Hansen og kaupa skrifbók - og nú bað ég fröken Arason um leyfi til að skreppa upp og kaupa skrifbók.

Nei, drengur minn, svaraði fröken Arason. Þú færð ekki að fara upp en þú skalt fá nótu! Og svo skrifaði hún 50 gráðu nótu.

Næst þegar Morten Hansen kom í bekkinn leit hann yfir bekkjarbókina að vanda og sagði þá:

Þetta er ljótt sem ég sé hér. Þú hefur alltaf hagað þér vel, Haraldur minn.

Svo spurði hann hvernig stæði á nótunni. Honum var sagt það.

Fyrst búið er að skrifa nótu er ekki hægt að breyta því, en það er ekki stætt á því að gefa 50 gráðu nótu fyrir það eitt að barn gleymi að kaupa skrifbók. Það getur í hæsta lagi orðið 15 gráðu nóta.

Einu sinni þegar við krakkarnir vorum að koma inn úr frímínútum sleit strákur í ógáti niður frakka í skólaganginum rétt framan við bekkinn okkar - og ég var einmitt að fara inn í bekkinn rétt hjá snaganum. Fröken Arason sá þetta og skipaði okkur að vera kyrrum. Fór svo og sótti Morten Hansen. Hann kom og spurði hver hefði slitið niður frakkann.

Fyrst þögðu allir. Svo sagði sá sem hafði slitið frakkann niður:

Hann Halli gerði það!

- en ég var einmitt nærri snaganum.

Nei! Þú gerðir það sjálfur! - gall þá við í einhverjum stráki.

Sökudólgurinn varð þá á augabragði mjög skömmustuegur og niðurlútur svo Morten duldist ekki að hann var hinn seki. Hann greip í strákinn og þrúgaði hann niður í gólfið. Það var undantekning að Morten gerði slíkt því hann var að eðlisfari rólyndur gáfumaður. Hann var venjulega í jafnvægi en átti það þó til að verða skyndilega þungur í skapi - og var það í þetta skipti af því að strákurinn reyndi að koma sökinni á annan saklausan.

Róstusamt? Nei, yfirleitt voru börnin kurteis og hæglát. En strákarnir flugust vitanlega á þá eins og nú og ævinlega og það voru til kjarkaðir og harðskeyttir strákar sem ekki bliknuðu fyrir hverju sem var.

- Hvað kallarðu harðskeytta stráka?

Einu sinni þegar við komum úr frímínútum vantaði einn okkar í hópinn. Það var Bjarni, sonur Ástu-Gvendar. Þetta var í tíma hjá fröken Arason og spurði hún hvar hann væri.

Það vissum við ekki. Hann varð eftir úti að slást. Svo kom hann inn og hélt erminni að öðrum framhandleggnum, gengur fyrir Guðlaugu Arason, kippir erminni til axlar og segir:

Viltu finna lykt af mannsblóði?

og slettir um leið handleggnum að henni svo að hún verður öll í blóðslettum í framan og eins bókin á borðinu fyrir framan hana. Strákarnir höfðu verið úti að berjast með hnífum og hann fengið rispu á handlegginn.

Fröken Arason biður guð að hjálpa sér! Hleypur síðan inn í næsta bekk en þar er Þórður Jensson að kenna - og biður hann að koma og hjálpa sér.

Þórður kom inn í bekkinn til okkar en þegar hann hafði fengið að vita hvað um var að vera sagði hann að þetta væri ekkert. Hann hefði oft séð smá skeinu á krakka fyrr - og mannsblóð - og endurtók að þetta væri ekki til að fjargviðrast yfir. Með það fór hann út og gerði ekkert úr þessu.

Bjarni Ástu-Gvendar var einn allra hreinlyndasti og hreinskiptasti strákur sem ég hef þekkt. Hann var sterkur og áræðinn og vissi hann ráðist á einhvern sem var minni máttar eða fyrir það að hann væri fátækur þá var hann óðar kominn þar til að jafna þær sakir. Ætti að níðast á lítilmagna í návist hans þá var alltaf honum að mæta. Endalok hans urðu að hann fór góðglaður úr Hafravatnsrétt, ætlaði að ríða yfir vatnið en drukknaði.

Og af því að þú varst áðan að spyrja um róstur í skólanum er best að ég haldi áfram að segja þér dæmi um hverskonar róstur þá voru.

Kristín Arason, systir frökenar Arason, kenndi réttritun í skólanum. Ég var þá látinn sitja í aftasta bekk á milli tveggja ólátabelgja í þeim tilgangi að þeir yrðu þá stilltari ef þeir næðu ekki saman - en það valt nú á ýmsu.

Þetta voru ófyrirleitnir strákar og einusinni fóru þeir að reyna hvor þeirra þyldi betur að togað væri í hárið á honum. Svo gáfust þeir upp og sneru sér að mér. Ég var ekki hársár og sagði að þeir mættu reyna með báðum höndum. Gripu þeir þá báðir í hárið á mér í einu. Kristín sér þetta og kemur hlaupandi og slær báða strákana utanundir með bókinni sem hún hafði haldið á - en við það fljúga 90 happdrættismiðar úr bókinni og út um allan bekk. Hún var þá í einhverju happfrættisvafstri og hafði geymt miðana í bókinni.

Fyrst verður henni á að biðja guð að hjálpa sér! Svo skipar hún strákunum tveimur með þjósti að tína upp miðana. Þeir neituðu báðir. Þá skipar hún mér að gera það. Ég hélt nú ekki. Þá skipar hún hinum strákunum að gera það en þeir neita allir.

Og hvað svo ... ?

Stelpurnar tíndu þá svo allar upp fyrir hana - þær eru alltaf svoddan mélkisur.

Yfirleitt alls ekki. Börn frá efnaðri heimilum voru vön að hafa smurt brauð með sér í skólann sem þau borðuðu úti í porti í frímínútunum. En við hin, fátæku börnin, höfðum aldrei neinn bita með okkur. Hann var ekki til heima. Við vorum því oft - og næstum alltaf svöng. En einstaka barn frá efnaðri heimilum hafði stundum með sér meira brauð en það taldi sig þurfa og gaf þá bita okkur sem ekkert höfðum með okkur.

Það held ég að sjaldan eða aldrei hafi brugðist að synir Franz Ziemsen, Árni og Theodór, væru svo ríflega gerðir að heiman að þeir gæfu brauðsneið okkur hinum sem ekkert höfðum. Og oft höfðu þeir það mikið að þeir gátu gefið mörgum börnum brauð.

Sama má segja um Gísla Magnússon í Ánanaustum og voru foreldrar hans þó ekki álitnir í efnum - en innrætið hefur þá bætt upp það sem á efnin skorti.

Það stóð þannig á því að einu sinni gaf Sigfús Eymundsson út Barndómssögu Jesú Krists og ég las hana og varð hrifinn af henni. Mér fannst hún svo frjálsleg og sennileg. Og ég var með hana í töskunni minni og leit stundum í hana þar. Svo var það einu sinni í tíma að kennarinn, Magnús Þorsteinsson, sem seinna varð prestur, tók eftir því að ég var að lesa eitthvað - kemur til mín og biður mig að lofa sér að sjá það sem ég hafði verið að kíkja í.

Ég fæ honum hiklaust bókina og hann lítur framan á hana og segir:

Þessa bók á ekkert barn að hafa og ekkert barn að sjá nokkru sinni því þetta er hræðilegasta guðlast sem hægt er að hugsa sér. - Hvað kostar hún?

Hún kostaði 25 aura svaraði ég.

Hann tekur þá upp 25 aura, fær mér og segir

Þessi bók fer í ofninn!

Svo fór hann með bókina og fleygði henni í eldinn - og ég horfði á hana loga upp. Eftir það gekk honum illa að kenna mér kristinfræði.

Seinna keypti ég þrjú eintök af þessari bók.

Nei, ég komst aldrei í hann krappann í leik í fjörunni, en einu sinni var ég þó nærri því drukknaður.

Blessaður - segðu mér frá því!

Já, og þegar mér hefur dottið þetta gamla ævintýri í hug hef ég furðað mig á því hvernig það er með mig. Ég hef aldrei verið rólegri heldur en einmitt þegar ég hef lent í lífsháska. Það var ekki sjálfrátt, það var eitthvað á bak við það. Ég var sjö ára þegar þetta gerðist. Mamma sendi mig með kaffi á þriggja pela flösku sem ég bar í sokk á öxlinni. Þá var pabbi að vinna um borð í einhverju skipi.

Ég gekk niður Geirsbryggju til þess að reyna að komast með einhverjum bátnum út í skipið. Öðrum megin við bryggjuna var stór uppskipunarbátur og ég geng þangað niðureftir til að vita hvort báturinn fari ekki út að skipinu. Þar stend ég stundarkorn þangað til mér skilst að ekkert þýði að bíða þar og ætla því að fara á aðra bryggju. Á leiðinni upp bryggjuna koma tveir menn á móti mér. Þeir á milli sín eitthvert drasl tilheyrandi skútu. Sá sem var nær mér var skipstjóri á skútu sem Geir gerði út. Ég taldi mig geta komist framhjá honum á bryggjunni en um leið og við mættumst rekur hann olnbogann í mig svo ég skutlast út í sjó. Í einhverju fáti dreg ég að mér hendurnar - svo ég flýt upp. Mennirnir fara svo aftur upp á bryggjuna og sækja eitthvað meira en ég mara þarna í sjónum.

Mér líður vel þar sem ég mara þarna í sjónum og er að hugsa um að fara úr jakkanum. Ég geri tvisvar tilraun til þess en þegar ég rétti hendurnar út frá síðunum ætla ég að sökkva svo ég hætti við það.

Mennirnir fara þriðju ferðina upp bryggjuna til að sækja eitthvað - en skipta sér ekkert af mér.

Þá kemur maður niður götuna niður undir Geirsbúð. Horfir fyrst niður eftir bryggjunni, hleypur svo niður hana og kallar til hinna

Eruð þið vitlausir - eða morðingjar! Horfið á barnið sem er að drukkna og hreyfið ykkur ekki neitt!

Um leið stekkur hann út af bryggjunni, heldur sér í hana með annarri hendinni en seilist með hinni til mín, nær í mig og réttir mig upp á bryggjuna. Í þessu kom Geir gamli niður bryggjuna og sagði

Hö! Farðu heim til hennar mömmu þinnar, góði minn, og segðu henni að hátta þig niður í rúm og gefa þér eitthvað heitt ofan í þig svo að þér verði ekki kalt.

Ég heimtaði kaffiflöskuna mína.

Ég fer ekki fyrr en ég fæ flöskuna! - maldaði ég í móinn.

Ég skal láta ná í hana þegar fellur út, sagði Geir.

Ég trúi þér ekki, - sagði ég.

Þér er óhætt að trúa mér. Ég hef engan svikið og skal ekki svíkja þig, sagði Geir.

Hann sendi flöskuna heim til okkar strax og náðist í hana á útfallinu.

Maðurinn sem bjargaði mér þarna frá drukknun var Helgi á Eiði á Seltjarnarnesi, faðir séra Eiríks prests í Bjarnarnesi.

Seinna urðum við Eiríkur, sonur Helga, bestu vinir. Vorum meðal annars saman á Siglufirði í alls konar unglingahætti, skammarstrikum og prakkarahætti stundum - en þó öllum að skaðlausu.

Hvernig væri að minnast á eitthvað af þeim prakkarastrikum, - eða voru þau kannski mjög vond?

Nei, þau voru í sjálfu sér ofur saklaus. Við fórum saman norður þetta sumar til að vinna á Siglufirði. Þegar við komum albúnir niður í skipið sem við ætluðum með norður var það ekki tilbúið til brottfarar og Eiríkur segir þá:

Eigum við ekki að fara upp á Skjaldbreið og fá okkur kaffi og lummur á meðan við bíðum?

Jú, jú, svara ég.

Við förum svo þangað og Eiríkur pantar kaffi og pönnukökur með rjóma. Þegar Eiríkur tók fyrstu pönnukökuna vildi svo slysalega til að rjóminn spýttist út á gólf.

Við verðum að þurrka upp rjómann, segir Eiríkur.

Við gerum það í mesta flýti áður en fleiri kæmu inn og þar fóru hvítu klútarnir sem við ætluðum að hafa á leiðinni!

Allt var tíðindalaust á leiðinni norður og fór vel á með okkur Eiríki því báðir vorum við tilbúni í alls konar glettur. Þetta sumar snjóaði 3. ágúst á Siglufirði. Við vorum báðir vanir að vasla og einmitt á meðan snjórinn var sagði Eiríkur

Eigum við ekki að fara heim á Hvanneyri og hneyksla prestinn og allt hans hyski?

Ekki stóð á mér. Við fórum svo, skvömpuðum í læknum, veltum okkur allsberir í snjónum þar til presturinn, séra Bjarni Þorsteinsson, kom til okkar og sagði:

Það er gaman að sjá til ykkar piltar! Nú sér maður það sjaldan að piltar þori að busla í snjó og kulda. Og vilduð þið ekki svo koma heim og þiggja heitan kaffisopa?

Við þáðum þetta góða boð, fórum inn og settumst til borðs með höfðinglegum veitungum. Séra Bjarni, kona hans og dætur, sátu til borðs með okkur.

Þegar staðið er upp frá borðum segir prestur:

Hafið þið ekki ánægju af músík?

Við játtum því og fer hann þá inn í aðra stofu og byrjar að leika á orgel en kona hans og dætur syngja.

Þegar við loks vorum farnir úr húsi þessa ágæta fólks segir Eiríkur:

Við megum vara okkur á þessu, Halli. Þetta megum við aldrei gera nema við þekkjum snobbið í fólkinu.

En þetta var nú útúrdúr frá árunum þegar ég var stráklingur.

Já - segðu mér fleira frá Vesturbænum þegar þú varst smástrákur. Var til dæmis enginn draugur í Vesturbænum á þeim árum? Var ekki draugatrú vel lifandi þá?

Ó-jú. Það voru að heyrast draugasögur frá hinum og öðrum þarna en engar merkilegar.

Þú hefur aldrei séð draug?

Nei. Ég var aldrei var við drauga í þeirri merkingu sem lögð var í það orð, en ég sá ýmislegt.

Raunar man ég eftir einu sem aldrei fékkst nein skýring á.

Og hvað var það?

Það gerðist meðan við vorum enn í torfbænum. Pabbi og mamma tóku þá ket til reykingar fyrir Benedikt gamla Gröndal, biskupinn og fleiri, og reyktu það í eldhúsinu sem fylgdi bænum því þar var opinn strompur.

Svo var það einu sinni á ofanverðri vökunni að við sátum öll inni, Pabbi var eitthvað að dytta að veiðarfærum en sumir að lesa. Allt í einu fara að heyrast einhver gífurleg læti frammi. Þar leikur allt á reiðiskjálfi svo mamma segir við pabba:

Viltu ekki fara fram, Jón, og gá hvað þetta er? Kannski er einhver að stela keti úr eldhúsinu.

Pabbi stendur ekki á augabragði upp en í því að hann stendur á fætur kemur baðstofuhurðin skellandi inn, lendir á kabyssunni og fer hálfa leið til baka. Þá rýkur mamma til í einum hvelli. Hún gat verið gríðarlega heit og einbeitt ef hún komst í geðshræringu. Hún tekur hurðina í handarkrikann, setur sig í gættina og segir:

Ef þú ert mennsk vera þá gefðu þig fram og láttu sjá þig en ef þú ert það ekki þá farðu sömu leið og þú komst!

Engin gaf sig fram. Allt datt í dúnalogn og heyrðist ekki meir. Þau fóru fram og athuguðu gangahurðina sem hafði skellst en var nú kyrr með sömu ummerkjum og áður.

En hvernig var með þetta sem þú sagðist hafa séð?

Einu sinni var ég ákaflega mikið veikur þegar ég var strákur. Læknar sögðu mér seinna að ég hefði fengið berkla í bæði lungun. Áður en ég veiktist lék ég mér við telpu af næsta bæ þar sem öll börnin veiktust og dóu úr berklum. Öllum hrákum var hellt út í holtið þar sem við lékum okkur. En ég komst yfir þessi veikindi.

Ég var ákaflega slappur þegar ég stóð upp úr þessum veikindum. Þá gerðist það að ég fór að sjá margt sem aðrir sáu ekki. Framliðið fólk úti. Stundum sá ég ákaflega fallegt fólk en stundum annað - eins ljótt og hitt var fallegt.

Ég man enn vel eftir því síðasta sem ég sá. Þá var ég hræddur. Þegar ég gekk norður holtið þar sem Brekkustígur er nú, út á Framnesveginn -gekk þá leið oft - þá mætti ég fjarska ljótum manni. Mér fannst ég lesa úr augum hans að hann dræpi hvern mann sem yrði á vegi hans. Ég vissi ekki hvernig ég ætti að forða mér en rétt í því að við vorum að mætast virtist mér hann koma auga á annan sem hann virtist ætla að væri meiri matur í svo ég slapp framhjá honum.

Mér varð svo mikið um þetta að ég settist á stein til að jafna mig. Treysti ég mér ekki til að ganga alla leið heim og bað guð að taka þennan hæfileika frá mér því ég væri enginn maður til að bera hann. Þá losnaði ég við þetta. Að vísu hefur það endrum og eins komið fyrir að ég hef séð það sem aðrir sáu ekki. Það mátti heita að þetta hætti alveg. Telpa á næsta bæ var rammskyggn. Hún dó um tvítugt.

Hvað varstu gamall þegar þetta var?

Þetta var nokkru áður en ég fór í skólann. Ég mun hafa verið 5 - 6 ára gamall.

Voru sjómenn ekkert hjátrúarfullir?

Sennilega hafa einhverjir verið það. Til dæmis mun hafa verið almenn þjóðtrú í sambandi við hvað menn voru misfisknir.

- Hvernig þá?

Ég skal segja þér dæmi af því. Eftir að ég var tekinn að stálpast og farinn að vinna í prentsmiðjunni var ég vanur að fara með pabba út í grásleppunetin á næturnar. Einu sinni þegar við vorum að koma af sjó og voru í tröðunum á Seli (Litla Seli, Ívarsseli) en þær lágu niður í fjöruna, mættum við einum formanninum á leið til sjávar með hásetum sínum. Þá lá vel á karli eins og raunar jafnan því hann var léttlyndur og gamansamur. Heilsuðust þeir pabbi og hann hressilega.

Nú fiska ég vel í dag sagði formaðurinn.

Ertu viss um það?

Já, ég fæ góðan drátt í dag - ég fæ fimm lúður.

Það væri nú gott ef svo yrði - sagði faðir minn.

Já, ég veit það. Ég fór fimm sinnum upp á konuna mína í nótt - svaraði formaðurinn.

Enda þótt hann segði þetta í glettni mun því gamni hafa fylgt nokkur alvara. Leifar af þeirri hjátrú að kvensamir menn væru fisknir og fiskinn maður hlyti að vera kvensamur.

rækt-
un

Þú sagðir áðan að öllu hefði verið hellt út í holtið þar sem börn léku sér. Var það ekki undantekning?

Nei. Þetta var almennur siður. Það var engin vatnsleiðsla. Það var engin skolpleiðsla né salerni. Slíkt þekktist ekki á þeim árum. Þá voru útikamrar, og meðan þeir voru enn í Vesturbænum heyrðust sögur um að strákar hefðu átt það til að loka karlana þar inni á kvöldin og bera kamrana með öllu niður á fjöru og láta karlana dúsa þar uns einhver tók eftir þeim og leysti þá úr prísundinni. Annars gengu flestir karlmenn örna sinna undir görðum eða í fjörunni en konur og börn inni í kopp og fleygðu þessu út á öskuhauginn við bæina eða húsin. Svo var þetta og askan borið í garðana á vorin. Þegar maður var svangur á sumrin reyndum við strákarnir að stela rófum sem höfðu vaxið upp af þessu.

- Voruð þið mjög þjófóttir eða voruð þið bara svangir?

Það voru margir oft svangir þá. Til dæmis þegar verið var að stálbika skipin sem stóðu í fjörunni hjá verslununum fóru strákarnir þangað og náðu sér í stálbik og tuggðu það til að hafa eitthvað að naga - þótt stálbik væri náttúrlega engin næring.

Stundum fórum við að gluggum brauðgerðarhúsanna til að anda að okkur brauðlyktinni sem lagði út um þá. Einnig átum við mikið af hundasúrum og hvönn. Með öllu móti var reynt að sefa hungrið.

Fóruð þið strákarnir víða um nágrennið?

Nei. Krakkarnir fóru ekki langt út fyrir bæinn á þeim árum. Það gerðu raunar fæstir þá. Það voru ekki aðrir en kaupmennirnir og embættismennirnir sem fóru í skemmtiferðir. Þeir fóru í reiðtúra inn fyrir bæ og þá sjaldnast lengra en að Árbæ eða kannski ekki nema að Ártúni.

Við systkinin fórum þó snemma inn að Elliðaám.

Þannig stóð á því að pabbi var nokkur sumur hjá Englendingum þar. Hann réðist fyrst til starfa í forföllum Vernharðs, bróður Björns Kristjánssonar kaupmanns er var hættur vegna veikinda. Englendingur sem kallaður var mister Pain átti Elliðaárnar og með honum voru alltaf nokkrir Englendingar. Auk þess komu stundum ferðamenn, til dæmis af Bellónu, skipi er hingað kom. Pabbi varð því að halda til inn við Elliðaár á sumrum til þess að vera til taks að stjana við þá og þá fórum við systkinin til hans um helgar. Það voru nokkur uppgrip að vera hjá Englendingunum. Þeir borguðu 18 krónur í kaup fyrir vikuna - í gulli.

Einu sinni - ég mun hafa verið 10 ára, var ég sendur með einum sem kom af Bellónu. Hann vildi veiða við sjóinn og var mjög heppinn. Þegar hann hætti hafði hann fengið 16 laxa, suma töluvert stóra. Hann veiddi þá alla í fjörunni. Í hvert sinn er hann hafði landað laxi fékk hann sér viskísopa.

En það voru ekki aðeins krakkarnir sem fóru lítið út fyrir bæinn.

Almenningur gerði ekki víðreist í þá daga. Sæmundur í Sæmundarhlíð - til dæmis - hafði verið hér í fjölda ára þegar hann komst útfyrir bæinn. Hann komst þá lengst - inn að Árbæ. Þannig stóð á því að hann var hjá Geir Zoega og Geir sendi hann einu sinni inn að Árbæ til að sækja naut.

Einusinni á miklu þurrkasumri smíðuðu Sæmundur og pabbi sinn handvagninn hvor, fóru inn að Elliðaám og sóttu vatn á tunnur og drógu þær á sjálfum sér í bæinn. Þessar tvær ferðir voru öll þau kynni sem Sæmundur þessi hafði af nágrenni Reykjavíkur en hingað hafði hann komið sjóleiðis af Snæfellsnesi.

Ég komst þó einu sinni suður í Hafarfjörð, þegar ég var tólf ára. Það var þegar ég stal hestinum.

Nú - stalstu einhvern tíma hesti? !

Það stóð þannig á því að drengur - sem ég lék mér með - veiktist. Það var Magnús Árnason í Garðbæ við Brekkustíginn. Drengurinn leið miklar kvalir og var móðir hans ein yfir honum nætur og daga því faðir hans var á sjónum. Guðmundur Björnsson stundaði drenginn og reyndi við hann ýmis meðöl en árangurslaust. Einn daginn hafði hann orð á því að sér þýddi ekkert að koma oftar. Einmitt þennan dag hafði einhver kona sagt móður drengisins að Guðmundur Björnsson hefði læknað dreng í Hafnarfirði af þessari veiki og hafði hún orð á því við hann. Hann kvað margar tegundir af þessari veiki og ætti ekkert það sama við þær allar - en hann myndi ekki hvað hann hefði gefið drengnum í Hafnarfirði. Sjálfsagt væri að reyna það ef hægt væri að hafa upp á lyfseðlinum. Móður drengsins hafði verið sagt hvar drengurinn í Hafnarfirði ætti heima og vissi því hvert ætti að leita að lyfseðlinum en hún hafði engan til að senda þangað. Mamma sagði að sér þætt hart ef enginn fengist til að fara í Hafnarfjörð því ekki hefðu allir svo mikið að gera - en sagði konunni að sjálf kæmist hún ekki frá börnunum því að Jón væri að vinna fram á nótt. Ég hlustaði á þetta samtal þeirra. Þegar konan var farin sagði ég við mömmu:

Mamma, ég get vel farið suður í Hafnarfjörð.

Þú getur ekki farið gangandi og þú hefur engan hest.

Ég fæ hestinn hans Jóns Valdasonar í Skólabænum.

En hann lánar þér hann ekki því hann neitar öllum um hann. Svo hefur þú engan pening til að borga fyrir það með.

Ég sagðist bara taka hestinn án leyfis. Mér væri alveg sama þó mér yrði refsað fyrir það - aðeins ef honum Magna batnaði. Mamma sagði að ég vissi það að ég mæti aldrei taka án leyfis það sem ég ætti ekki. Þá bað ég mömmu að leyfa mér þetta. Hún horfði hugsandi á mig og sagði svo:

Jæja, Halli minn. Þig langar að hjálpa honum Magnúsi af því að hann á bágt. Gerðu það með guðs hjálp. Ég skal svara Jóni fyrir þig ef hann gerir einhverja rekistefnu út af hestinum. Við erum frændsystkin.

Ég fer svo af stað með beislisgarm sem ég átti og ólarspotta sem ég negldi á spýtu í stað svipu. Hesturinn var á túni á Bráðræðisholtinu - um það bil þar sem Grandavegurinn er nú. Umhverfis það var grjótgarður og í hliðinu voru þungar skipskeðjur. Eftir að ég hafði náð í hestinn - sem var niður við sjó - lá við sjálft að ferðin endaði við hliðið - en loks tókst mér að ná skipskeðjunum úr því - og lagði af stað suður í Hafnarfjörð, - ríðandi berbakt á stolnum hesti!

Það hvarflaði ekki að mér að ég rataði ekki. Maður var ekki að hugsa út í svoleiðis þá. Ég hafði oft farið upp á Skólavörðuholt og verið sagt hvar vegurinn til Hafnarfjarðar væri. Ferðalagið til Hafnarfjarðar gekk vel. Þar spurði ég til vegar og var vísað á heimili drengsins og fékk þar lyfseðilinn. Þegar ég kom til Reykjavíkur var komið fram á nótt. Ég fór beint heim til Guðmundar Björnssonar og barði að dyrum. Frúin kom út á náttkjólnum og las yfir mér að það væri fjári hart að hafa ekki svefnfrið á næturnar fyrir barsmíðum. Ég byrjaði að stama fram erindinu og í því birtist Guðmundur fyrir aftan konu sína, hafði heyrt hvað um var að vera og sagði:

- Já, góði minn. Komdu inn. Ég skal undireins láta þig hafa lyfseðil. Og þú, góða mín, farðu aftur inn í rúm.

Ég fór svo heim til mömmu Magnúsar með lyfseðilinn og þessum leikfélaga mínum batnaði.

Litlu síðar reyndu strákarnir að hræða mig með því að Jón Valdason myndi verða voða reiður þegar hann frétti um heststuldinn og mundi senda pólitíið á mig og láta sekta mig! Ég sagði mömmu þessar vandræðahorfur mínar. Hún brosti við og sagði:

Vertu óhræddur, Halli minn. Mamma Magnúsar hefur þegar sagt Jóni þetta, borgað honum hestlánið og fengið fulla fyrirgefningu fyrir þína hönd.

Áður en ég fór til Hafnarfjarðar hafði ég raunar farið lengra út úr bænum. Það var í hina áttina.

Þegar ég var níu ára gamall kom mamma mér fyrir til mæðgna á bæ sem kallaður var Melkot og var fyrir ofan túngarðinn á Selkoti í Þingvallasveit. Maður konunnar hafði lokið við að byggja bæinn áður en hann varð blindur, en fór svo á sveitina og var eftir það tíma og tíma á hverjum bæ "boðinn niður" það sem hann átti eftir ólifað. En kona hans og dóttir voru áfram í bænum.

Þessar konur voru yndislegar manneskjur, sílesandi og yrkjandi. Þær voru besta fólk sem ég hef kynnst. Konan hét Gunnfríður en dóttirin Ingveldur og hún orti töluvert í Kvennablaðið. Mig minnir að gamli maðurinn héti Einar. Þær áttu tólf ær í kvíum og átti ég að passa þær. Svo var það dag nokkurn í glaðasólskini og blæjalogni og feiknalegum hita að ég sé að maður kemur stökkvandi upp Hrútagilsbarminn. Ég var á leið að gá að ánum sem áttu einmitt að vera þarna. Þegar ég er kominn á gilbarminn bæjarmeginn sé ég manninn á hinum barminum, beint uppaf þar sem ærnar voru. Ég var þá með mikla útilegumannatrú og heyrði sjálfan mig raula:

Útilegumenn í Ódáðahraun
eru máske að smala fé á laun.

Ég var sannfærður um að maðurinn vææri útilegumaður og mundi taka mig ef hann næði mér!

Já, hann tekur mig - en ekki má hann taka ærnar - hugsaði ég. Svo hleyp ég í dauðans ofboði fyrir ærnar, styggi þær eins og ég get og þær hlaupa heim. Skelfing var ég hræddur um líf mitt!

Blessunin hún Gunnfríður stóð á hlaðinu þegar ég kom heim.

Heillin mín, sagði hún, hvernig stendur á því að þú kemur svona snemma heim með ærnar - og svona hratt?

Ég sagði henni að ég hefði séð útoilegumann sem líklega hefði ætlað að taka ærnar.

Þú ert blessað barn! Þetta hefur verið maður frá Kárastöðum að leita að skepnum. Farðu nú með ærnar til baka og komdu svo heim.

Svo geri ég eins og hún segir mér en þegar ég kem heim aftur eru þær búnar að hita súkkulaði og baka - þótt fátækar væru. Þetta fékk ég fyrir vitleysuna og hræðsluna, og þakklæti að auki fyrir umhyggjuna fyrir ánum. Heldurðu að þær hafi skilið barnssálina?

Eitt þótti mér merkilegt við pabba, hvernig hann vissi það sem enginn gat sagt honum. Já ég skal segja þér eitt dæmi af því. Þegar ég var strákur langaði mig oft til að fá lánaðan bátinn hjá pabba og fara inn í Viðey en þorði aldrei að nefna það við hann. Svo var það á sunnudegi í sterku sólskini og blíðskaparveðri að mamma segi við pabba að sig langi til að rölta eitthvað út með Kristbjörgu systur sinni fyrst ekkert sé að gera. Ég spyr mömmu hvort hún vilji ekki biðja pabba að lána okkur bátinn inn í Viðey. Hún gerir það að mér áheyrandi. Þá segir hann við mig:

Treystir þú þér til að ábyrgjast bátinn?

Ég kvaðst halda að það væri óhætt að lána okkur hann.

Í trausti þess að þú gerir eins og þú getur lána ég þér bátinn en þín ábyrgð er ekki mikils virði því þú ert enginn sjómaður í þér - sagði hann.

Ég kvaðst skyldu skila bátnum í Selsvörina ef hann vildi hjálpa mér þegar við kæmum aftur.

Nei, þú kemur aldrei bátnum þangað, sagði pabbi. Þú lendir honum annars staðar.

Þetta fannst mér einkennilegt svar og ómaklegt vantraust og hugðist sýna í verki að ég kæmi honum á sinn stað.

Svo förum við í veðurblíðunni inn í Viðey og skoðum það sem okkur fannst merkilegt. Síðast skoðuðum við kirkjuna en hún snýr suður - norður en ekki austur - vestur eins og allir vita sem þar hafa komið. Sá gamli átrúnaður er á kirkjunni að aldrei megi loka útihurðinni því sé það gert verði mannskaði á sundinu (Viðeyjarsundi). Svo gengum við út úr kirkjunni en ég held að ég hafi ekki munað eftir þessum álögum á kirkjunni og taldi þau líklega vitleysu - nema ég lokaði hurðinni á eftir mér. Svo gengum við til skips. Ég setti upp segl því kominn var dálítill andvari og ég nennti ekki að róa. Sundið þekkti ég ekkert en í því miðju er skerjagarður og ekki öruggt að fara þar nema landmegin eða Viðeyjarmegin. Þegar við vorum komin rúmlega út á mitt sundið þurfti ég að venda til að fá betri byr í seglin og sný út á sundið þar sem ég sé engin sker. Þá veit ég ekki fyrr en báturinn stendur á skeri - og móðursystir mín varð töluvert hrædd en mamma tók þessu með stillingu. Ég tók þegar niður seglin, fór út á skerið, ýtti bátnum á flot - og reri svo áfram. Eftir þetta gekk ferðin aftur vel en bæði var ég orðinn þreyttur af óvana að róa og þær vildu komast heim sem fyrst svo ég fór upp að steinbryggjunni til að hleypa þeim í land en ætlaði svo að róa bátnum vestur í Selsvör. En þegar við komum að steinbryggjunni stóð pabbi þar og ég segi við hann:

Hvernig stendur á því að þú ert hér? Ég hélt að þú mundir bíða í Selsvör.

Það er allt í lagi, svaraði hann. Farið þið heim, en ég ræ bátnum í Selsvör.

Hvernig vissir þú að við mundum koma hér að?

Ég vissi það áður en þið fóruð af stað hvar þið munduð lenda svaraði hann, snaraði sér út í bátinn og réri af stað.

Það kom svolítið fyrir okkur, sagði ég þegar hann var að ýta frá.

Já, ég veit það, svaraði hann.

Enn í dag skil ég jafnlítið í því hvernig á þessu hefur staðið, og þannig var um fleira sem hann virtist vita fyrirfram. En það hafði enga þýðingu að spyrja pabba, hann sagði aldrei neitt. Talaði aldrei um sjálfan sig.

Heyrðu, Haraldur. Við höfum ekkert talað um krakkaleiki ykkar í Vesturbænum í þá daga.

O - o, þeir voru nú fremur fábrotnir. Það var skessuleikur, útilegumannaleikur, feluleikur, bolti, slagbolti, stikk, strútur, að hlaupa fyrir horn og brú, brú og brille, en það var leikur sem við vorum ákaflega hreykin af að kunna.

- Hvað var þetta brú, brú og brille?

Það var söngur og hann var þannig:

Brú, brú og brille,
kokkerenn í elleve
keisarinn slapp út í hæinn so
Fari, fari Kristmann
döðe skal dú líðe
det skal komme elleve
og döðen skal dú kríve.

Þetta var sungið. Leikurinn var þannig að tveir stóðu andspænis hvor öðrum og héldu saman upplyftum höndum og áttu krakkarnir að fara í halarófu milli þeirra og kringum þá uns kom að orðinu "krive". Þá skelltu þeir niður höndunum utan um þann sem var á milli þeirra.

Með þann sem hreppti "krive", þ.e. var fangaður, var farið afsíðis og hann spurður hvort hann vildi heldur tölu eða hnappagat. Annar fyrirliðanna sem fönguðu hann var tala og hinn hnappagat. Hinn króaði tók sér sína stöðu fyrir aftan þann sem hann hafði valið. Þegar allir höfðu verið króaðir og þeir tekið sér stöðu samkvæmt því tók sá fremsti í sinn fyrirliða og svo hver í annan. Fyrirliðarnir tóku fast saman höndum og toguðust á með fulltingi hinna sem héldu um mittið á sínum fyrirliðum. Sá sem hafði stærra lið eða sterkara vann leikinn.  

Stikk - tölustikk - var þannig að hver um sig lét eina tölu eða tvær á götuna eða á stein. Svo var valinn steinn, helst flatur og þunnur, gengið töluvert frá hrúgunni og steininum kastað að tölunni eftir röð. Hitti einhver það nálægt hrúgunni að hann gæti spannað milli steins og hrúgunnar, þannig að þumalfingur og langatöng næðu milli, eignaðist hann hrúguna.

Sunnudag einn á Bræðraborgarstígnum hitti enginn lengi vel nógu nálægt uns Ingimar í Mörk vantaði aðeins herslumuninn til að snerta tölu. Hann gerði sér þá lítið fyrir og skar upp ígreip sína milli þumalfingurs og vísifingurs og teygði þá svo á að hann gat snert töluna.

Strútur var þannig að valinn var langur steinn, helst þannig að hægt væri að láta hann standa á endanum. Steinn þessi var "strúturinn". Svo var raðað tölum í kringum hann og svo köstuðu allir smásteinum í strútinn uns sá sem felldi hann eignaðist allar tölurnar.

- Nei. Við Steindór Einarsson "bílakóngur" ólumst upp hvor á sinni þúfu. Hann í Ráðagerði en ég í Klöpp. Hann var duglegur strákur og vildi öllu ráða hjá okkur. Hann barði félaga sína svo á sá ef því var að skipta því hann var stór og sterkur og hlífðarlaus. Hann fékk að vera og var hirðusamur eins og Haraldur Níelsson komst að orði í útfararræðunni. Steindór var mjög langrækinn. Gæti hann hefnt sín var það úr sögunni - en gæti hann ekki hefnt sín væri gert á hlut hans átti hann erfitt með að gleyma - ef hann gat þá gleymt því nokkru sinni.

Ég hef þegar sagt þér að ég skildi ekki hvernig hann fór að því að vita ýmislegt sem enginn gat hafa ssagt honum. Hann var samt ekki eins mikill mannþekkjari og mamma. Ég get sagt þér dæmi af því.

Einu sinni kemur nágranni okkar úr vesturbænum heim til pabba og biður hann að lána sér 100 - 200 stykki af salt-grásleppu handa sveitamanni. Hann segist þurfa að fá hana lánaða til haustsins en þá mundi hann borga. Pabbi lofar þessu því maðurinn var kunningi hans. Meðan þeir eru að tala saman kemur mamma inn með kaffi og lætur á borðið hjá þeim. Fer síðan fram í eldhús en kemur bráðlega inn aftur og býður þeim meira kaffi en þeir segjast ekki vilja það. Þá tekur mamma bollann hjá pabba og þykist líta í hann. Annars trúði hún ekki á þess háttar og spáði alls ekki í bolla. Nú þykist hún skoða í bollann. Pabbi spyr í gamni hvort hún sjái eitthvað í bollanum. Já, svarar hún. Það er falskur maður að tala við þig, Jón. Trúðu honum ekki því hann svíkur þig.

Það kemur svipur á manninn og hann segir: Það er víst ég sem þú átt við.

Það gæti líka orðið sá næsti, svarar mamma. Svo gengur hún út.

Maðurinn stóð upp og ferðbjóst og pabbi lét hann hafa grásleppuna - og vitanlega borgaði hann grásleppuna aldrei.

Pabbi vildi ekki tala um sjálfan sig, heldur Haraldur áfram. En það var helst að ég fræddist um hann og starf hans utan heimilis hjá mönnum sem höfðu verið sjómenn hjá honum. Einu sinni kom gamall maður sem hafði verið háseti hjá pabba og var með flösku til að gefa pabba í staupinu. Alltaf þegar pabbi hafði smakkað vín varð hann mjög blíður og góður og vildi allt fyrir okkur gera. Þessi gamli maður brann síðan inni þegar hús, sem bærinn átti, brann á Bergþórugötunni.

Einu sinni þetta kvöld sagði gamli maðurinn: Oft var tvísýnt hjá okkur en aldrei var það eins og þegar skipin fórust. Annað á Grenjálasundi en hitt á Stofusundi. Þá var það þannig að þegar við komum yfir sundið þurrkaðist sjórinn fyrir aftan skipið. Rokið og sjógangurinn var svo mikill. Þá lá þar skip á hvolfi. Ellefu menn drukknaðir í sjónum en sá tólfti á kjölnum. Ég man hve mjög þig langaði til að bjarga þessum manni en það voru engin tiltök. Það hefði kostað líf okkar sjö sem vorum á skipinu hjá þér. Það sem bjargaði okkur voru þínar skipanir á réttu augnabliki.

Nei, það var ekki mér að þakka, svaraði pabbi. Það var ykkur að þakka. Þið framkvæmduð skipanir mínar á réttum tíma, sérstaklega þú. Þú varst seglmaður og allt reið á þér.

Já, en gáðu að því, sagði gamli maðurinn, að við hefðum hvorki hreyft hönd né fót án þinn skipana. Ég sá réttu augnablikin stundum - en ekki alltaf.

Jæja, við skulum tala um eitthvað annað, sagði pabbi.

Maðurinn sem þarna hélt sér á kjölnum og þeir urðu að sigla framhjá án þess að geta sinnt, var bróðir Ágústar Jósefssonar. Hann hélt sér á kjölnum fram undir kvöldið að veðrið fór að lægja svo hægt var að fara út og bjarga honum. Hann var þrekmaður en var allur af sér genginn, bilaðist og fór á geðveikrahæli. Hitt skipið fórst á Grenjálssundi. Þegar veðrið lægði undir kvöld var farið að athuga þar og mig minnir að öll líkin fyndust. Þeim var róið á Ólafsbakka og borin þar inn í geymsluhús sem var með moldargólfi og lögð þar hlið við hlið upp í loft. Læknir var sóttur og hann úrskurðaði þá alla dauða. Kunnátta í lífgun sjódrukknaðra manna var þá ekki hin sama og nú.

Á vökunni, líklega á tíunda tímanum, vantar eldivið. Vinnukona var send með skriðljós í útihúsið að sækja eldiviðinn. Leið hennar lá framhjá líkunum því viðurinn var í kompu fyrir innan þau. Hún rennir augunum yfir líkin bæði þegar hún fer inn og eins á útleið. Þegar hún kemur inn segir hún: Ég er viss um að hann Guðmundur er bráðlifandi. Hann er rjóður í kinnum eins og bráðlifandi maður. Þessu var fyrst lítt sinnt - læknir hafði úrskurðað alla mennina dauða. En vinnukonan heldur áfram að tönnlast á þessu þar til Guðmundur er sóttur, borinn í hjónarúm, færður úr öllu, hlúð að honum eftir föngum, sjóðheitir bakstrar lagðir með honum öllum. Hitað lútsterkt kaffi, hellt í það brennivíni og dreypt á hann. Svo var hann nuddaður og verið að þangað til hann lifnaði við. Þá kunnu menn ekki þær lífgunaraðferðir sem einkum eru notaðar nú.

Guðmundur þessi varð síðan gamall maður, kallaður Guðmundur rauði, vegna þess að hann var alltaf rauður í andliti eftir þetta. Hann var faðir Þórarins er sótti flesta bátana fyrir þá til Noregs og sigldi þeim heim. Oft var Þórarinn talinn af í þeim ferðum en hann kom alltaf að lokum. Gamall maður fór hann svo einn á báti að mig minnir vestur á fjörðu og drukknaði þá við land í sæmilegu veðri.

og

Ísafold

Fimmtán ára (1903) byrjaði ég að læra prentverk í Ísafoldarprentsmiðju. Ég byrjaði á öskudaginn. Daginn eftir öskudaginn árið 1909 varð Björn Jónsson ráðherra. Andstæðingar hans kölluðu hann öskudagsráðherra. Þegar sambandslaganefndin kom heim frá Kaupmannahöfn og þeir höfðu allir svikið nema Skúli Thoroddsen stóð ég norðan megin í Ísafoldarprentsmiðju í Austurstræti. Glugginn var alltaf opinn. Það var sólskin og blíða. Þá sjáum við að Stefán á Möðruvöllum kemur austan Austurstræti og Jón gamli Forni í humátt á eftir honum, stingur þungt niður stafnum og glymur í löppinni. Þá kalla Jón Forni: Sæll Föðurlands! Stefán snýr sér eldsnöggt við eins og hann hafi verið stunginn og spyr hvasst: Föðurlands hvað! Lengi á eftir var Stefán kallaður Föðurlanfds hvað?

Ágúst Sigurðsson sonur Sigurðar fangavarðar var yfir okkur í pressusalnum. Eitt sinn kom hann stökkvandi upp til okkar með gleraugun á enninu og æpti: hafið þið ekki séð gleraugun mín? Enginn hafði séð gleraugun. Ágúst ferð þá út í bókband. Leitar alls staðar að gleraugunum því enginn hafði séð þau. Kemur svo aftur inn til okkar og æpir: Hvar eru gleraugun mín? Segið mér það strákar! Hvar eru andskotans gleraugun mín?

Þú ættir að líta í spegil!

Hannes
Hafstein

Íslands-
ráð-
herra

og

heilsa

Þá var nýsveinakaupið 18 krónur á viku fyrsta árið. En þegar ég var í nokkrar vikur búinn að fá útborgað og er kominn á skrifstofuna til að sækja kaupið mitt segir Björn: Langar þig ekki til að fá svolítið meira kaup? Ég hef alls ekki búist við því, svaraði ég. Ég ætla að bæta við þig og láta þig fá tuttugu krónur. Svo sjáum við til hvernig það verður. Þannig liðu nokkrar vikur en eitt sinn er ég sæki kaupið mitt segir Björn við mig: Ég hef hugsað mér að hækka við þig núna í tuttugu og eina krónu. Svo er verst að þú ert ekki nógu gamall. Þeir vilja ekki samþykkja það í bankanum. Annars hefði ég þig fyrir prentsmiðjustjóra. En þegar þú ert orðinn 21 árs mátt þú verða það og þá verður þú prentsmiðjustjóri.

En þegar ég var á tuttugasta og fyrsta árinu varð Björn ráðherra og gaf frá sér prentsmiðjuna. Ólafur, sonur hans, tók við - og eftir rúmt ár frá því missti ég heilsuna og varð að hætta. Það var því aldrei úr þessari ætlan Björns Jónssonar, sem betur fór, því ég hafði þá ekki þroska til þess að stjórna mönnum.

og

heilsu-
brestur

Hvernig  atvikaðist það að þú misstir heilsuna - og var það til langframa?

 Ég missti heilsuna í tvö ár - og hef alltaf verið að missa hana öðru hvoru síðan.

Mig langaði svo mikið að komast í skóla og læra en gat ekki slegið slöku við vinnuna vegna fátæktar.

Haust eitt fór ég í skóla hjá Ásgrími Magnússyni á Bergstaðastræti. Þar var töluvert kennt og margir lærðu þarna. Þeirra á meðal var Árni Sigurðsson, síðar Fríkirkjuprestur. Hann tók þaðan próf upp í þriðja bekk Menntaskólans. Hann gat það vel. Hann þurfti ekkert annað en að lesa. Þó leið vart svo kvöld að kæmi ekki til mín þeirra erinda að ég læsi með honum.

Ég varð að fara beint úr vinnunni í skólann. Hafði ekki tíma til að þvo mér áður. Kom svo heim kl. 10 og las til kl. 2-3 á næturnar. Að morgni varð ég svo að vakna til vinnu.

Einu sinni leyfði ég mér að slaka á og treysti á að prestsefnið mundi lesa með mér undir tímann. Fór fram á það að hann læsi einu sinni yfir með mér. Hann hálf þykktist við að ég skyldi nefna þetta við hann og hélt að sér veitti ekki af tímanum sjálfum!

Annars kom ég alltaf lesinn í tímana.

Svo leið veturinn. Ég var orðinn mjög þreyttur undir vorið. Vakti á næturnar við lestur, vann á daginn - og í miðju prófi varð ég veikur - og þannig stóð á því að ég féll út úr prentverkinu í bili - og skólanáminu alveg. Síðan féll ég alltaf meira og minna út vegna þreytu á taugum.

á

Báru-
stöðum

í

Borgar-
firði

Ég sagði hreinskilningslega hvernig högum mínum væri háttað og þá var svarið: Nei, það er ekki hægt. Það geta verið berklar að þér.

Þá hélt ég áfram að næsta bæ, Bárustöðum, og sagði frá högum mínum á sama hátt og á hinum bænum. Svar: Gerðu svo vel og komdu inn og vertu eins lengi og þú vilt. Það kostar þig ekki neitt.

Ég gat þess þá að fólkið á hinum bænum hefði ekki viljað taka mig vegna þess að ég gæti verið berklaveikur. Það er alveg sama þótt þú sért berklaveikur. Þú þarft eins að hvíla þig fyrir því.

Svona eru mennirnir misjafnir.

Mig minnir að bóndinn þarna héti Sigurmon Símonarson.

Þarna var ég í tíu daga og leið ágætlega - nema ég átti erfitt með svefn. Lifði í vellystingum og fékk ekkert að borga.

lyf

?

eða

Mullers-
æfingar

?

Nokkrum sinnum fór ég suður í Öskjuhlíð, fór þar úr öllum fötunum og lá ofan á þeim í 20 - 30 mínútur, í sudda. Á eftir fann ég sjálfan mig eins og ég átti að mér að vera - en það varði stutt.

Á heimleiðinni úr Öskjuhlíðinni gekk ég við í Ísafold og komst að því að þeir voru að setja Mullersæfingabókina , Mín aðferð, gluggaði í handritið. Keypti strax eintak þegar bókin kom út og æfði mig eftir bókinni og smájók æfingarnar. Á sjöunda degi fann ég breytingu á mér og hresstist svo smátt og smátt. Ég hélt æfingunum áfram þar til mér fannst ég vera orðinn miklu hressari og þá fór ég til Guðmundar Björnssonar.

- Nú, þér hefur batnað! sagði hann. Það eru meðulin.
- Nei, ég hef fleygt þeim. En stundaði Mullersæfingar.

Þá verður hann daufur og hugsandi - þar til hann þrífur utan um mig og segir glaðlega:

- Það er alveg sama! Þér er að batna og þú færð heilsuna aftur!

varð

til

bjargar

- Þú átt að vera í Íslafold og hvergi annars staðarI sagði hún.

Einu sinni þegar ég hafði verið veikur í Langholtinu, fór ég, þegar mér batnaði, að vinna hjá Rafstöðinni fyrir innan Elliðaár, en þoldi ekki og varð að hætta aftur. Þá hitti Elísabet mig niðri í bæ, spurði að vanda um hagi mína og sagði svo:

- Komdu í Ísafold á morgun.

Daginn eftir fór ég í Ísafold, hitti Herbert og hann sagði:

- Það er ekkert til að gera, - en ég ætla að fara upp í stjórnarráð og reyna að stela ræðuhluta Alþingistíðindanna frá Félagsprentsmiðjunni. Komdu aftur á morgunn.

Þegar ég kom til hans daginn eftir sagði hann:

- Þetta gekk vel. Ég fékk ræðuhlutann. Farðu niður að vinna.

Já, - prentverkið hefur iðulega hjálpað mér. Ég hef oftast fengið vinnu við það þótt lítið væri að gera. Það reyndist rétt sem móðir mín sagði við mig þegarhún var að hvetja mig til að ljúka við prentnámið:

- Það getur bjargað þér að grípa til þess ef þú þarft.

Prent-
verk-
efnin

Það var gott fyrir unglinga að vera þar. Ég kom þangað ákaflega fáfróður um stafsetningu og annað en allir prentararnir gerðu eins og að skyldu sinni að leiðbeina mér og gera mér allt sem skiljanlegast. Ekki síst Ágúst Sigurðsson sem þó var í pressusalnum og því ekki að neinu leyti við setninguna riðinn, - sem ég var þó við og átti að læra. Ég minnist þeirra allra alltaf með þakklæti.

Hvað voruð þið að setja á þessum árum?

Það var Ísafold, Fjallkonan, Alþingistíðindi og ýmislegt fleira, svo sem ljóðapésar Símonar Dalaskálds, uppprentanir á Þjóðsögum Jóns Árnasonar og margt fleira.

Hvernig voru samskipti blaðamanna og prentara í þá daga? Hafði Björn Jónsson ritstjóri mikil dagleg samskipti við ykkur?

Nei. Hann sat á skrifstofunni sem var næsta herbergi við setjarasalinn. Hann lét gera gat á þilið og skúffu undir því og í hana lét hann handritin. Þar hirtum við setjararnir þau til setningar. Lítið annað höfðum við af honum að segja daglega.

Seinna flutti hann skrifstofuna upp á loft og þá lét hann gera pípu ofan af loftinu og niður í handritaskúffu í setjarasalnum. Svo lét hann gera fyrir sig  pappahólk, lét hann í pípuna og féll hann þá niður í handritaskúffuna með töluverðum hávaða. Kallaði þá venjulega einhver setjarinn:

- Sæktu nú tundurskeiðardólginn!

Ástæðan var þessi:

Björn Jónsson lét sé mjög annt um íslenskt mál og íslenskaði því allt erlent efni er hann birti eða skrifaði um í Ísafold en tók ekki upp erlend orð. Þá var ekki til fjöldi orða sem nú þykja sjálfsögð. Þá þurfti að búa til ný orð yfir fjölda hluta. Einhverju sinni skrifaði Björn fréttir af erlendum hernaðarátökum og íslenskaði þá eitthvert orð yfir hernaðartæki með orðinu tundurskeiðardólgur. Hvort það er hið sama og nú er nefnt tundurskeyti man ég ekki.

Björn Jónsson var ákaflega fálátur maður og talaði ekki meira en hann þurfti í prentsmiðjunni. Afskiptasemi átti hann ekki til. Allt stóð sem stafur á bók sem hann sagði. Ekki voru skammirnar! Og ef hann sá að hann gat treyst einhverjum brást hann ekki þeim manni.

Í fyrra sinnið sem ég var í Ísafold var ég þar í níu ár. Síðan var Ólafur Björnsson með prentsmiðjuna. Hann var þá ungur. Þá voru þeir Ólafur og Sigurður Hjörleifsson ritstjórar Ísafoldar. Þá var það sem Björn Jónsson á að hafa ssagt:

Aumingja Ísafold! Annar ritstjórinn barn - hinn banditt!

Þegar Björn Jónsson gerðist ráðherra og hætti að stjórna henni var Ísafold búið að vera sem blað - í þeim skilningi sem hún var í höndum Björns.

Þó að ég hafi minnst á drykkju prentara í prentsmiðjunni þá var hún eins og hver önnur undantekning og ekki nema við sérstök tækifæri, svo sem ef einhver átti afmæli eða barnsfjölgun varð hjá einhverjum þeirra. Var þá oft keypt flaska og skálað - með hamingjuóskum fyrir barni og foreldrum - en þess þó jafnan gætt að vinnan truflaðist ekki og afköst yrðu lík því sem vant var í prentsmiðjunni. Það var aðeins þegar almenn stórtíðindi gerðust sem þótti sjálfsagt að fagna og gleðjast yfir - sem vinnan truflaðist, - eins og þegar Hannes varð Íslandsráðherra - og var það þá látið afskiptalaust af húsbóndanum, Birni Jónssyni.