2009
Sigur-
rós
Þor-
grímsd:
Um Jón
úr Vör
og
Ljóð-
stafinn
2006
Þórður
Helga-
son:
Um
ljóð
Jóns
úr
Vör
Jón úr Vör
f. 21. janúar 1917
- d. 4. mars 2000
Myndin
er tekin
um 1946.
Það ár
er hann
29 ára
og
Þorpið
kemur út.
Í Mbl.
2000
7. mars
Jóhann
Hjálmars-
son:
Jón
úr
Vör
Þorpið Patreksfjörður þar sem fjallið Brel-lur kagar fram á kalda
röst.
Jón úr Vör var einn af frumbýlingum Kópavogs. Hann var ljóðskáld og orðsins listamaður. Hann var frumkvöðull sem meðal annars hvatti almenning til lestrar og gekkst fyrir stofnun lestrarfélags, bæði í sinni heimabyggð, þorpinu á Patreksfirði, og einnig í Kópavogi eftir að hann fluttist þangað. Í Kópavogi þróaðist það yfir í Bókasafn Kópavogs sem Jón veitti forstöðu um langan aldur - frá 1952 til 1977.
21. janúar
2009 og 2010
Sigurrós
Þorgrímsdóttir
form. lista- og
menningar-
ráðs Kópavogs
Ljóðstafurinn 2009
Sigurrós Þorgrímsdóttir, stjórnmálafræðingur og formaður lista- og menningarráðs Kópavogs, flutti inngang að úthlutun verðlauna í ljóðasamkeppninni um Ljóðastaf Jóns úr Vör 21. janúar 2009 og hefur veitt GÓPfréttum góðfúslegt leyfi til að birta það.
Hér fyrir neðan eru upplýsingar úr erindi hennar um Jón úr Vör, störf hans og skáldverk,
>> Sjá hér inngangserindi hennar í heild.
* * *
Ljóðstafurinn 2010
Sigurrós flutti einnig inngang að úthlutun verðlaunanna 21. janúar 2010 og hefur veitt GÓPfréttum heimild til að birta hann.
21. janúar
2011
ISBN 978-9979-70-899-5
Af tilefninu gaf Lista- og menningarráðið út lítið kver þar sem birt var stutt yfirlit yfir ævi og störf Jóns úr Vör svo og birt öll níu sigurljóð undangenginna 10 ára - að meðtöldu árinu í ár, 2011.
Hátíðin sjálf hófst með viðtalsmynd við Jón úr Vör með innklipptum innskotum sem komu ljómandi út. Eftir ávarp Hafsteins Karlssonar, formanns Lista- og menningarráðsins, voru niðurstöður samkeppninnar kynntar. Sigurljóð ársins átti Steinunn Helgadóttir.
Vinningsljóð undafarinna 10 ára voru svo lesin af höfundum sem voru þá á landinu og áttu heimangengt en aðrir lásu ljóð hinna. Að lokum las Steinunn Helgadóttir ljóð sitt, Kaf, sem var sigurljóð þessa árs.
Undirtektir við ljóðasamkeppninni - Ljóðstafur Jóns úr Vör - hafa ætíð verið sérlega góðar og hafa nokkur hundruð ljóð borist í keppnina ár hvert.
Þeir sem hafa hlotið ljóðstafinn frá upphafi eru:
- 2002 Hjörtur Pálson fyrir
Nótt frá Svignaskarði.
Sjá þar einnig skýringu höfundar. - 2003 Ljóðstafurinn var ekki veittur en þá voru veittar þrjár viðurkenningar.
- 2004 Hjörtur Marteinsson fyrir Hvorki hér né ... .
- 2005 Linda Vilhjálmsdóttir fyrir niður.
- 2006 Óskar Árni Óskarson fyrir Í bláu myrkri.
- 2007 Guðrún Hannesdóttir fyrir Offors.
- 2008 Jónína Leósdóttir fyrir Miðbæjarmynd.
- 2009 Anton Helgi Jónsson fyrir Einsöngur án undirleiks.
- 2010 Gerður Kristný fyrir Strandir.
- 2011 Steinunn Helgadóttir fyrir Kaf.
Auk vinningsljóðsins velur dómnefndin að jafnaði tvö ljóð sem fá viðurkenningu Lista- og menningarráðs ásamt peningaverðlaunum.
Úr
saman-
tekt
Sigurrósar
Þorgríms-
dóttur
Hann ólst upp á Patreksfirði og stundaði nám við Unglingaskóla Patreksfjarðar, Héraðsskólann á Núpi tvo vetur og Námsflokka Reykjavíkur einn vetur.
Innskot
ritara
GÓP
Árið 1935 fór hann suður til Reykjavíkur. Þar fékk hann starf í bókaverslun Heimskringlu. Seinna varð hún að Máli og menningu.
Jón fór til Svíþjóðar árið 1938. Í fyrstu vann hann alemnn störf og setti sig vel inn í sænskuna. Síðan komst hann til náms í Brunnviks lýðháskóla sem rekinn var af sænsku alþýðusamtökunum. Hann hlaut styrk til að sækja Norræna lýðháskólann í Genf og dvaldist þar sumarið 1939.
Árið 1945 kynntust þau Bryndís Kristjánsdóttir, f. 17. ágúst 1922. Þau gengu í hjónaband þann 7. september sama ár, bjuggu í Svíþjóð til 1947 en komu þá heim aftur og settust að í Kópavogi.
Úr
saman-
tekt
Sigurrósar
Þorgríms-
dóttur
Jón sagði að bókasöfnin hefðu verið hans helsti skóli. Hann var því hvatamaður að stofnun lestrarfélags og bókasafns á Patreksfirði og þegar hann flutti í Kópavog stóð hann að stofnun Lestrarfélags Kópavogshrepps sem síðar varð Bókasafn Kópavogs. Hann var því frumkvöðull að stofnun Bókasafns Kópavogs og fyrsti forstöðumaður þess 1953 til 1977.
Hann átti sæti í stjórn Rithöfundafélags Íslands og Rithöfundasambandsins.
Jón úr Vör hlaut ýmsar viðurkenningar fyrir ritstörf sín. Hann var heiðursfélagi Rithöfundasambands Íslands, hlaut Riddarakross hinnar íslensku fálkaorðu 17. júní 1986 og þáði heiðurslaun listamanna frá árinu 1986.
Jón fór ungur að yrkja og sagðist sjálfur hafa byrjað að semja ljóð um 12 ára aldur - vísur um fugla fyrir vestan, skrítna karla, fátækt fólk og baráttuljóð verkamanna.
Haft er eftir Jóni að á Núpi hafi orðið þáttaskil er hann flutti sitt fyrsta
kvæði og það, sagði hann, var meira að segja birt á prenti.
Ljóðið var birt í Vesturlandi, blaði Sjálfstæðismanna á Vestfjörðum, og fékk
hann greiddar fyrir það 10 kr. Þetta var í fyrsta sinn sem hann fékk greiðslu
fyrir skáldskap.
Ég ber að dyrum
Fyrsta ljóðabók Jóns úr Vör, Ég ber að dyrum, orti hann aðeins tvítugur
að aldri, árið 1937. Bókin seldist í 400 eintökum í áskrift og var frábærlega
tekið og kom önnur útgáfa út mánuði seinna í 250 eintökum.
Titilkvæðið í bókinni: Ég ber að dyrum, lýsir gráma hversdagsleikans, þar
sem rukkari og vinukona finna til skyldleika í umkomuleysi sínu. Stuðlum slept
og rími kastað og fyrirheit gefin um það sem koma skyldi.
Þess má til gamans geta að Jón var rukkari fyrir Blómabúðina Flóru árið 1936
Stund milli stríða
Næsta bók Jóns Stund milli stríða kemur út árið 1942 en þar gerir hann
enn tilraun til að yrkja órímað.
Þorpið
Bókin sem hann er einna kunnastur fyrir, Þorpið, kom út árið 1946. Þetta
var fyrsta safn óhefðbundinna ljóða sem kom út á Ísland. Jón var því ótvíræður
frumherji þess ljóðastíls sem varð síðan ríkjandi í íslenskri ljóðlist.
Bókin fékk dræmar viðtökur og var allt að því þurrlega tekið og lá nánast í
þagnargildi næstu 10 árin. Þegar deilt var á ljóð sem þessi var ákaflega
áberandi umkvörtun um ljóðstaf- eða rímleysi þeirra.
Í Þorpinu yrkir hann um Patreksfjörð - þaðan kemur hann - og þar liggja
rætur hans.
Heimir Pálsson segir í bók sinni: Straumar og stefnur í íslenskum bókmenntum sem
kom fyrst út 1978 :
,, Þorpið er safn órímaðra og óbundinna ljóða, upprifjun á sögu sjávarþorps sögð í einföldum ljóðmyndum. Nýlundur bókarinnar eru eftir á að hyggja fyrst og fremst tvær:
Annars vegar er þar kveðið að mestu án hefðibundinna brageinkenna og hitt, sem þótti sæta meiri tíðindum, hvert Jón úr Vör sótti yrkisefni sín. Bókin greinir frá hversdaglegu lífi í hversdaglegu þorpi.”
En 10 árum síðar árið1956 kom ný útgáfa af Þorpinu út í aukinni útgáfu og um svipað leyti var bókin gefin út í Svíþjóð og hlaut frábæra dóma sænskra gagnrýnenda sem meðal annars kölluðu ljóðin ,,Minnismerki íslenskrar örbirgðar”.
Innskot
ritara
GÓP
Það sem áður þótti bull
og þeytt var beint í sorpið,
tíminn nýi telur gull
- tötrið, gamla Þorpið.
Ritari lætur hér einnig fylgja aðra stöku eftir Jón - sem hæfir samhenginu:
Ekki þarf að gylla gull
gullið verður alltaf bjart
og alltaf verður bullið bull
þótt búið sé í rímað skart.
Úr
saman-
tekt
Sigurrósar
Þorgríms-
dóttur
Í Kópavogi lifði Jón úr Vör og starfaði stærstan hluta ævi sinnar eða í yfir hálfa öld og þar bjó hann þegar hann gaf út bækur sínar, allar nema þrjár þær fyrstu.
Jón var kjörinn Heiðurslistamaður Kópavogs árið 1996. Bókasafn Kópavogs hélt upp á 50 ára útgáfuafmæli Þorpsins sama ár, með kvöldvöku þar sem flutt voru erindi um bókina og skáldið.
-------------------------------------------------------------------------
Bækurnar sem Jón úr Vör gaf út eru þessar:
- Ég ber að dyrum 1937
- Stund milli stríða 1942
- Þorpið 1946, endurskoðuð og aukin útgáfa 1956 og síðan gefur Helgafell út vandaða myndskreytta útgáfu af Þorpinu 1979 og aftur 1988 og enn 1999. Myndskreyting þessarar bókar , eftir Kjartan Guðjónsson listmálara var sérstaklega listræn og þótt falla einkar vel að ljóðunum.
- Með hljóðstaf 1951
- Með örvalausum boga 1951
- Vetrarmávar 1960
- Maurildaskógur 1965
- 100 kvæði, úrval 1967, valin af Einari Braga.
- Mjallhvítarkistan 1968
- Vinarhús 1972
- Altarisbergið 1978
- Regnbogastígur 1981
- Gott er að lifa 1984
Erlendar útgáfur:
- Islansk kunst, Ariane Wahlgren þýddi 1957.
- Stilt vaker ljoset, ljóðaúrval á norsku, Ivar Orgland þýddi 1972.
- Blo natten över havet, ljóðaúrval á sænsku, gefið út í Finnlandi, Mai-Lis Holmberg þýddi 1985.
- Meden vi lever, ljóðaúrval í þýðingu Inge Knutson 1989.
- Godt er a leva, Ivar Orgland þýddi á norsku.
- Godt er a leva, þýðing á vegum verðlaunanefndar norðurlandaráðs, Mai-Lis Holmberg þýddi 1985.
- Ljóð Jóns hafa einnig birst í erlendum tímaritum og sýnisheftum, ásamt ljóðum annara íslenskra skálda í um 15 löndum.
- Jón bjó einnig til prentunar rit Kristínar Sigfúsdóttur I – III 1950 til 1952.
21. janúar
2006
Þórður Helgason, dósent við Kennaraháskóla Íslands,
flutti við þetta tækifæri innlegg um skáldið Jón úr Vör
og hefur leyft því erindi að birtast í GÓPfréttum.
Sjá hér innlegg Þórðar um skáldið Jón úr Vör.
7. mars
2000
Myndina
tók
Jóra
Jóhanns-
dóttir
.jpg)
Jóhann Hjálmarsson, skáld
ritaði í Morgunblaðið þriðjudaginn 7. mars árið 2000 - undir
efnisheitinu LISTIR - um
og hefur veitt GÓP-fréttum góðfúslegt leyfi til að birta það.
--------------------------------------------------
2002
Sigurljóð
Hjartar
Pálssonar
Kveikjan að þessu ljóði og heiti þess er sótt í þátt eftir Ásgeir Jónsson frá Gottorp sem fyrst birtist í riti hans, Horfnum góðhestum I, 1948, en saman dregin á þessa leið í safnritinu Hófadyn sem Andrés Björnsson og Kristján Eldjárn tóku saman og út kom 1966:
"Í stóði Kristófers var brún hryssa, sem kölluð var Nótt. Hún var stygg í haga, einráð og sérvitur, en það sem þótti einkennilegast við háttalag hennar var, að hún hélt sig jafnaðarlega nálægt sjó, einkum þegar brim var mikið. Hún valdi sér dvalarstað á Borg á Mýrum. Oft sást hún standa áveðurs uppi á háum klettaborgum, þar sem hún hafði góða sýn yfir hinn sollna flaum hafaldnanna.
Nótt var aldrei tamin, og aldrei kom hún í hús til hjúkrunar. Þegar Nótt var komin um eða yfir tvítugt, gerði mjög harðan vetur, og voru flest hross í Mýrasýslu komin á gjöf. Nótt var þá enn úti og fá hross, sem henni fylgdu, og þar á meðal brún hryssa á öðrum vetri, sem undir henni gekk. Frost voru þá svo mikil, að Borgarfjörð lagði langt út. Einhvern dag var því veitt athygli, að Nótt stikaði á undan hópnum, sem fylgdi henni, út eftir lagísnum og stefndi til djúps. Þegar á skörina kom, steypti hún sér þar fram af. Þarna hvarf Nótt í öldur hafsins."