MR-59

(Upplýsingainngangur að minningargreinum um Kolbein í Mbl. 10. apríl 2007)

Kolbeinn Þorleifsson
fæddur 18. júlí 1936 í Reykjavík - dáinn 28. mars 2007 að heimili sínu, Ljósvallagötu 16 í Reykjavík.

Foreldrar Kolbeins voru Þorleifur Guðmundsson frá Stóru-Háeyri á Eyrarbakka, f. 25.3.1882, d. 5.6.1941 og kona hans, Hannesína Sigurðardóttir frá Akri á Eyrarbakka, f. 9.6.1890, d. 20.9.1962. Systkini Kolbeins voru Jónína Sigrún, fyrrv. iðnverkakona í Reykjavík, f. 4.10.1908, d. 30.6.1998, Viktoría, verslunarmaður í Reykjavík, f. 10.7.1910, d. 12.6.1993, Sigurður, fyrrv. skipstjóri og fiskverkandi í Þorlákshöfn, f. 15.9.1911, d. 4.3.2000, Sigríður, f. 2.1.1914, d. 5.1.2004, búsett í Dalasýslu, Guðmundur, fyrrv. stýrimaður í Reykjavík, f. 24.8.1918, d. 2.8.1992. Þá ólst upp með þeim frændi þeirra, Haraldur Eyvinds, f. 10.11.1918, d. 27.12.2002.

Kolbeinn lauk stúdentsprófi frá MR 1959, kennaraprófi frá KÍ 1961, guðfræðiprófi frá HÍ 1967, stundaði biblíuskólanám 1962 og nám í kirkjusögu í Kaupmannahöfn 1971-74

Kolbeinn var kennari  við Skógaskóla undir Eyjafjöllum 1961-62, sóknarprestur og kennari á Eskifirði 1967-71, sérfræðingur hjá Þjóðskjalasafni Íslands 1987-90 og stundakennari við HÍ 1980. Kolbeinn sá um æskulýðsmál í Fríkirkjusöfnuðinum í Reykjavík 1954-60, var sunnudagaskólakennari í KFUM-húsinu við Holtaveg í 10 ár, formaður Norræna félagsins á Eskifirði 1971, félagi í söngsveitinni Fílharmóníu um árabil og sat í stjórn hennar 1964-67.

Kolbeinn hefur samið greinar og ritgerðir og haldið fjölda erinda hérlendis og erlendis um ýmis kirkjusöguleg rannsóknarefni. Síðustu árin vann hann að rannsóknum og við ýmis ritstörf.

Útför Kolbeins var gerð frá Dómkirkjunni í Reykjavík þriðjudaginn 10. apríl 2007.

17.04.'07

Hér er greinin
um Kolbein,
fyrirgefðu hvað
þetta dróst
en ég hafði
týnt diskinum
en fann hann
í morgun.
Ég sendi líka
það sem
Kolbeinn
skrifaði sjálfur
í tilefni
60 ára
afmælis síns.

Góður vinur
okkar tók
margar myndir
af Kolbeini.
Ég mun fá
eina hjá honum
og senda þér.

Jörmundur

Hann hafði átt við veikindi að stríða en var allur á batavegi á þriðjudaginn þegar við nokkrir vinir og kunningjar drukkum eftirmiðdagskaffi með honum eins og okkar var vani þá daga sem hann þurfti ekki að tengjast nýrnavélinni á Landsspítalanum. Kolbeinn hafði verið háður nýrnavél í hart nær eitt ár og tók því með sinni stóisku ró og notaði tækifarið til til að endurnýja kynni sín við sígildar kvikmyndir, en á því sviði var þekking hans yfirgripsmikil, eins og reyndar í öllu því sem hann hafði áhuga eða tók sér fyrir hendur. Þegar engar kvikmyndir sem hann hafði áhuga á voru á dagskrá las hann gamla testamentið á hebresku, nýja testamentið á grísku eða ræður Lúthers á þýsku.

Meira að segja heiðinn maður, eins og sá sem hér fitlar við lyklaborð, hlustaði með athygli þegar Kolbeinn ræddi þessi sín hjartans mál. Alltaf var hann opinn fyrir ólíkum sjónarmiðum og ófáar voru þær stundir og jafnvel heilir dagar þar sem við ræddum um ýmist kristnar eða heiðnar kenningar, en Kolbeinn var jafnvígur á hvort tveggja. Þekking hans á þessum sviðum var svo yfirgripsmikil að ég hefði aldrei þorað að rökræða við hann ef hann hefði ekki verið einstaklega þolinmóður og fús til að deila öllum sínum fróðleik.

Kolbeinn hafði kynnt sér ikonografiu, eða táknfræði á námsárum sínum í Kaupmannahöfn. Þetta gerði það að verkum að hann var einn fárra Íslendinga sem hafði forsendur til að skilja fræði Einars Pálssonar og þar áttum við enn eitt sameiginlegt áhugamál. Ófáar voru stundirnar þar sem við hugleiddum táknfræði og allt það sem henni tengdist og var hann þar sami óþrjótandi viskubrunnurinn.

Stuttu eftir að ég kynntist Kolbeini fyrst fyrir hart nær 25 árum fór ég og hlustaði á fyrirlestur hans í Norræna húsinu, um Egil Þórhallarson, trúboða á Grænlandi. Áhugi minn byggðist á frænda mínum, Hans Egede, en átök hans við Hernuta, Moraviana eða Bæheimska bræðralagið, sem voru þar í samkeppni um sálir inúitanna komu skýrlega fram í fyrirlestri Kolbeins. Ekki hljómar þetta mjög spennandi í frásögn, en hinn snjalli fyrirlestur Kolbeins vakti hjá mér óseðjandi áhuga á þessum stórmerkilega trúflokki sem var ofsóttur af bæði kaþólikkum og lútherjum á líkan hátt og gyðingar máttu þola í eina tíð.

Fyrir nokkrum árum kom svo ungur maður frá Ameríku að borðinu okkar á Café Paris og spurði Kolbein hvort það væri rétt að hann vissi allt um hina Bæheimsku bræður, ekki vildi Kolbeinn viðurkenna það en í ljós kom að hann vissi hluti sem þeir vissu varla sjálfir. Til að gera langa sögu stutta þá var byrjað að skrifa handrit að heimildarkvikmynd um þennan stórmerka en nær óþekkta trúflokk sem starfaði bæði á Grænlandi, í Tíbet, í Afríku og miklu víðar, en nú veit ég ekki hvort nokkuð verður af framleiðslu því svo mikið byggðist á þekkingu Kolbeins.

Eitt af því sem kom upp í undirbúningi heimildarmyndarinnar var að Kolbeinn sagði okkur að Hallgrímur Pétursson hefði verið undir áhrifum frá ritum Moraviana þegar hann orti Passíusálmana og í framhaldi af því gaf hann The Moravian Church í Winston Salem hina ensku þýðingu Alfreds C. Gook á Passíu¬sálmunum ásamt nótum og síðan hafa þeir verið fluttir í kirkju Hernúta á Fimmtu Tröð í New York, í Norræna húsinu í New York, í Færeyjum (færeyski kammerkórinn flutti passíusálmana bæði á Íslandi og í New York) og í Suður Afríku. Í undirbúningi er flutningur á mörgum öðrum stöðum.

Eitt sinn í samtali okkar Kolbeins sagði ég honum að mér fyndist margt býsna líkt með fyrstu málfræðiritgerðunum og riti Isidors frá Sevilla og að það sama gæti átt við Eddu Snorra Sturlusonar og bað hann að lesa valda kafla úr Ethymologium Isidors til að ganga úr skugga um það hvort þar væri að finna skýringu á hinu óljósa orði “ofljóst” eða “mjök ofljóst” sem kemur fyrir í 74. kafla Skáldskaparmála. Þetta orð hefur valdið mörgum höfuðverknum.

Kolbeinn lagðist á sig margra mánaða pælingar og hann kom með skýringuna ofursnjalla og lærða en þó svo einfalda. Snorri hafði þá íslensku áráttu að vilja nota íslensk orð í íslensku riti og þýddi því orð og hugtök. Hér er einfaldlega, sagði Kolbeinn, um að ræða þýðingarvillu á gríska orðinu μετάφωρ (meta-for). Bókstafleg þýðing á fyrri liðnum “meta” er yfir eða of, (of ána = yfir ána). Seinni liðurinn hefur hins vegar klúðrast vegna slakrar grískukunnáttu. Til er orðið φωσφορ (fos-for) sem þýðir bókstaflega eld-beri eða ljós-beri og þýðandinn hefur ruglast þarna og talið að seinni liðurinn í báðum orðunum táknaði eld eða ljós, og úr verður orðið of-ljós sem þýðing á metafor, rétt bókstafleg þýðing væri hins vegar yfir-færð og það orð höfum við á íslensku í sömu merkingu og metafor. Mér fannst nauðsynlegt að koma þessu á prent þannig að augljóst væri að þessi snilldarskýring væri frá Kolbeini komin.

Ekki get ég stillt mig um að segja hér smá sögu af Kolbeini í ferð okkar til Hollands í leit að afkomendum Guðríðar Þorbjarnardóttur og Þorfinns karlsefnis. Samkvæmt Hollenskum heimildum hafði Ingibjörg Snorradóttir gifst Frísneskum aðalsmanni á 11. öld. Þetta var of áhugavert til að láta það afskiptalaust og því tókumst við Kolbeinn ferð á hendur og dvöldum í Hollandi í nær tvær vikur.

Við börðum upp á í Ættfræðistofnun aðalsins og óskuðum inngöngu. Ákaflega siðfágaður maður kom til dyra og ákváðum við á staðnum að hann hlyti að vera a.m.k. barón. Þið eruð á vitlausum stað sagði hann, þetta er ættfræðistofnun fyrir aðalsmenn. Þá erum við einmitt á réttum stað sagði Kolbeinn, því við erum að leita að ættingjum okkar. Við þessa yfirlýsingu var okkur boðið inn og lagðar fyrir okkur fjöldinn allur af fornum handskrifuðum ættartölum.

Illa gekk að finna það sem við leituðum að en Kolbeinn minntist á konung Hollands Louis VI “hinn rómverska”, en hann gæti, tímans vegna, verið dóttursonur Hákonar gamla. Nú missti “baróninn” þolinmæðina og sagði með þjósti þetta er vitleysa, hví ætti hollenskur konungur að vera kenndur til Rómar?
Það er nú samt rétt sagði Kolbeinn með hægð.
Hér eru ættir allra konunga og greifa sem ríkt hafa á Hollandi sagði aðalsmaðurinn, um leið og hann opnaði ákaflega fínan útskorinn skáp sem stóð þar upp við vegg, og hér er enginn Rómverji.
Má ég sjá? sagði Kolbeinn og að fengnu jáyrði gekk hann að skápnum og benti, að því að virtist blindandi; á ættartölurnar á 14. öld og sagði hér er hann.

Aðalsmaðurinn kíkti inn í skápinn og sagði í forundran “hvernig getur þú vitað meira um hollenskar kóngaættir en ég?”
Sá það á netinu sagði Kolbeinn.
Má bjóða ykkur te sagði baróninn og þar með vorum við komnir inn í hið allra helgasta.

Þannig var Kolbeinn, vissi allt og kom manni sífellt á óvart, hans verður sárt saknað.

Jörmundur Ingi

MR-59: Kolbeinn Þorleifsson